Για τη θεωρητική ένδεια του εγχώριου ελευθεριακού χώρου

του Δημήτρη Μαρκόπουλου

*απόσπασμα από το κείμενο «Στη δίνη του περιθωρίου. Σχόλια πάνω σε ορισμένες παθογένειες του εγχώριου ελευθεριακού χώρου» που δημοσιεύεται στο 9ο τεύχος του Προτάγματος.

[ …]

Ανάλυση τέλος, ζωή εξεγερσιακή!

α) Φτώχεια (θεωρητική) καταραμένη…

Όταν λοιπόν η τάξη μας συμπιέζεται ανάμεσα στις μυλόπετρες του φόβου και της εξαθλίωσης, η μόνη απάντηση είναι μπουρλότο και φωτιά.

εφημερίδα Άπατρις, Μάρτιος 2016

 

Πέραν όλων αυτών, και με το ρίσκο να αδικήσουμε ορισμένες λιγοστές, πλην τίμιες και αξιόλογες περιπτώσεις εντός του Χώρου, θα πρέπει να δώσουμε τη δέουσα σημασία στην εκκωφαντική έλλειψη φρέσκων ιδεών και πολιτικών κειμένων που να λαμβάνουν υπ’ όψιν τους την κοινωνική πραγματικότητα και να μην επιδίδονται απλά σε έναν ανέξοδο και άγονο ανταγωνισμό εξεγερσιακών τσιτάτων. Διότι εάν κάνουν κατά κανόνα κάτι οι αναρχικές ομάδες σήμερα σε θεωρητικό επίπεδο -κι εδώ αναφερόμαστε κυρίως στις προκηρύξεις, τις αφίσες, τις μπροσούρες και γενικότερα το υλικό που διανέμεται χέρι-χέρι-, αυτό είναι να επιδίδονται σε μια ακατάσχετη αοριστολογία, διανθισμένη με κλισέ καταγγελίες και εκφράσεις φετίχ: «γκρέμισμα του κόσμου», «ολοκληρωτικό κράτος», «μπουρλότο και φωτιά», «κοινωνία-φυλακή» κ.λπ. Αφήνουν, δηλαδή, στην άκρη την ανάγκη να κάνουν πολιτικο-κοινωνική κριτική και παρασύρονται στην προπαγάνδιση ενός πολιτικού συναισθηματισμού: τυφλό μίσος για οτιδήποτε μας περιβάλλει, αντίληψη της κοινωνίας ως φυλακής, συνθήματα περί φασιστικοποίησης της κοινωνίας και του Κράτους, αποθέωση της «άγριας νεολαίας», προτροπή για «καταστροφή του υπάρχοντος», ρητορική περί της «εξέγερσης που έρχεται».

Εδώ έχουμε να κάνουμε με τις συνέπειες της άκριτης υιοθέτησης από τον Χώρο της αντιαυταρχικής κριτικής που ανέπτυξαν τα κινήματα του ’60 στη Δύση και το ρεύμα της Αντικουλτούρας. Σύμφωνα με το αντιαυταρχικό φαντασιακό το βάρος στην πολιτική κριτική πρέπει να δοθεί στην κατακεραύνωση και αποδόμηση όλων των «καταπιεστικών θεσμών» της κοινωνίας, οι οποίοι αναπαράγουν την πατριαρχία, την αυστηρή εργασιακή ηθική, την σεξουαλική καταπίεση, και γενικώς κάθε τύπο κοινωνικής πειθαρχίας που καταπιέζει -ή υποτίθεται πως καταπιέζει- το άτομο. Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι να αντιλαμβανόμαστε κάθε θεσμό ως καταπιεστικό και «εξουσιαστικό» και να θεωρούμε την «καταπίεση» και την «καταστολή» ως βάση κάθε κοινωνίας.

Και φαίνεται ότι για τον Χώρο ο χρόνος έχει παγώσει, καθώς, χωρίς καμιά διάθεση ανανέωσης της πολιτικής του σκέψης, αρέσκεται απλώς να μεταφέρει στο σήμερα αυτούσια τα ίδια με τα τότε θεωρητικά σχήματα. Σε ένα σχόλιο για τη σημερινή κατάσταση, από το εισαγωγικό σημείωμα της πολιτικής επιθεώρησης Κοινωνικός Αναρχισμός, διαβάζουμε τα εξής: «Η εφιαλτική επαναφορά σεξουαλικών ταμπού και απαγορεύσεων, οι ενσώματες νέες περιφράξεις μέσα στις οικογένειες, είναι η άλλη όψη της ληστρικής επιδρομής των αφεντάδων»[1]. Έτσι, όμως, θα μας πάρει κανείς στα σοβαρά; Μήπως ζούμε ακόμα στο ’60 και το ’70 όπου οι ροκ κραυγές και οι πανκ στίχοι έρχονται να γκρεμίσουν κάποιο στέρεο αστικό οικοδόμημα στη Δύση; Ή μήπως μας κυνηγούν ως φαντάσματα κάποια πατριαρχικά σύνδρομα που, ναι μεν στο παρελθόν νοηματοδοτούσαν τον κόσμο, αλλά στις μέρες μας έχουν σε πολύ μεγάλο βαθμό ξεπεραστεί υπό το βάρος της κοινωνίας της κατανάλωσης; Έχουν, άραγε, καταλάβει οι σύντροφοι πού απευθύνονται; Και πού οδηγεί τελικά η άκρατη υιοθέτηση της λογικής του -τόσο δημοφιλούς και διαθέσιμου δια πάσαν χρήσιν- συνθήματος «μπουρλότο και φωτιά» μέσα στη σημερινή κοινωνία των αποπροσανατολισμένων και απογοητευμένων ατόμων και του περιβάλλοντος διάχυτου μηδενισμού που αυτά συγκροτούν και αναπαράγουν;

 Αυτό το αντιαυταρχικό φαντασιακό αποτελεί τον νοηματικό πυρήνα γύρω από τον οποίο περιφέρονται -μάλλον άσκοπα- όλες οι προσπάθειες επικοινωνίας του Χώρου με τον έξω κόσμο. Οι πολιτικές του καταβολές από την λεγόμενη Αντικουλτούρα κατά τη συγκρότησή του την πρώτη περίοδο της Μεταπολίτευσης συνεχίζουν να έχουν βαρύνουσα σημασία[2]. Θα λέγαμε, επομένως, ότι η εν λόγω πολιτιστική -κατά βάση- συγκρότησή του λειτουργεί τελικά ως κάποιου είδους προπατορικό αμάρτημα, το οποίο δε σταματά ποτέ να τροφοδοτεί ορισμένες εμμονές του: την αναγωγή της περίφημης «αστυνομοκρατίας» σε καθημερινή τακτική του εχθρικού κράτους και της (πάσης φύσεως) καταστολής σε μέθοδο κοινωνικού ελέγχου. Και οδηγούμαστε έτσι στην παρανοϊκή κατάσταση να μετατρέπουμε την «αντικατασταλτική» ρητορική σε ιδεολόγημα και βασική συνεισφορά μας στο πεδίο διακίνησης των ιδεών.

Έτσι, ενώ η Μεταπολίτευση χαρακτηρίστηκε από πρωτοφανείς (για τα μεταπολεμικά χρονικά) κοινωνικές ελευθερίες, καθώς και από ένα σχετικά χαλαρό, «ελληνικού στυλ», κρατικό μόρφωμα, ο αντιεξουσιαστικός λόγος δεν παύει να επενδύει με επιμονή στο ιδεολόγημα της μόνιμης και σκληρής καταστολής. Πρόκειται για ένα στοιχείο το οποίο υποτιμά και ο Σούζας στη μελέτη του, όταν εμμένει κυρίως στην «ιδεολογική», πολεοδομική και αστυνομική καταστολή του «Κινήματος» (όπως ο ίδιος τις ονομάζει), αποφεύγοντας να εξετάσει τα γεγονότα στη σωστή τους βάση και κυρίως μέσα από μια συγκριτική ανάλυση τόσο με τα προ της Μεταπολίτευσης καθεστώτα, όσο και με τα αντίστοιχα δυτικά κράτη[3]. Η λεγόμενη ιδεολογική καταστολή, δηλαδή η προσπάθεια ενσωμάτωσης των νεολαιίστικων κινημάτων από το ΠΑΣΟΚ (του Λαλιώτη και της περίφημης Γραμματείας Νέας Γενιάς), καθώς και η αντιμετώπιση του κινήματος ως ένα συνοθύλευμα φρικιών και βανδάλων και ο ιδιότυπος πόλεμος μέσω των επιχειρήσεων «Αρετή» στα Εξάρχεια, σκιαγραφούν τη μισή μόνο αλήθεια. Η άλλη μισή μας λέει ότι το πολιτικό κλίμα της Μεταπολίτευσης δημιούργησε αντικειμενικές συνθήκες αρκετά ευνοϊκές για την ανάπτυξη κινημάτων και αγώνων: ελαστικοί συνδικαλιστικοί νόμοι, ανοχή σε καταλήψεις, ανεκτικότητα στην κριτική της νεολαίας, κοινωνική νομιμοποίηση του ευρύτερου αριστερού λόγου κ.λπ. Και επομένως, η όποια αποτυχία μιας σημαντικής κοινωνικής παρέμβασης τόσα χρόνια βαρύνει κυρίως τους πολιτικούς χώρους και όχι τόσο κάποιο παντοδύναμο Κράτος ή κάποια σιδηρά πειθαρχία της κυβερνητικής εξουσίας, όπως συνήθως ακούμε. Η πρόσφατη εμπειρία των όσων ακολούθησαν τον Δεκέμβρη του ’08, της οικονομικής κρίσης, αλλά και της εκδικητικής αντεπίθεσης (επί Σαμαρά) εναντίον των καταλήψεων, νομίζουμε ότι καταδεικνύουν πόσο υπερβολική είναι η αντίληψη που θεωρεί την αναρχία ή την «νεολαία» ως μόνιμο και διαχρονικό «εσωτερικό εχθρό» του ελληνικού Κράτους. Πόσο μάλλον όταν η πιο αυταρχική περίοδος, αυτήν του Φαήλου και των λοιπών φανατικών υπερπατριωτών συμβούλων του Σαμαρά, αποτέλεσε μια παρένθεση ακροδεξιάς ρητορικής, καθώς επί ΣΥΡΙΖΑ έχουμε περάσει ξανά σε μια πιο χαλαρή στάση απέναντι στα κινήματα.

Δεν πρέπει εδώ να παρερμηνεύουμε τον χαρακτήρα βεντέτας που υπάρχει εδώ και χρόνια ανάμεσα στις δυνάμεις καταστολής και κομμάτι του δικαστικού μηχανισμού, από τη μια μεριά, και τους αναρχικούς, από την άλλη. Φαινόμενα όπως η χουλιγκανίστικη συμπεριφορά των ΜΑΤ στις διαδηλώσεις ή οι εκδικητικές ποινές σε υπόπτους ή ακόμη και ενόχους μόνο και μόνο επειδή είναι αναρχικοί έχουν να κάνουν με την ύπαρξη μαφιών και ακροδεξιών θυλάκων μέσα στο κράτος. Καμία σχέση όμως δεν έχει αυτό με την ύπαρξη κάποιου «αστυνομικού κράτους» που παρακολουθεί και ελέγχει μαζικά τους πολίτες -δηλαδή την κοινωνία στο σύνολό της κι όχι μόνο μια μικρή μειοψηφία όπως ο αναρχικός Χώρος. Η στρατηγική της αυστηρότητας και της επιτήρησης των πιο «ατίθασων» ή παραβατικών χώρων αποτελεί λίγο-πολύ πραγματικότητα εντός κάθε οργανωμένου κράτους, ωστόσο, άλλο αυτό και άλλο να έχουμε εσωτερικεύσει ότι το «καθεστώς» στηρίζεται κατ’ αρχήν σε αυτές τις μεθόδους αυταρχισμού, κάτι που παραπέμπει στην πολιτειακή κατηγορία ενός αστυνομικού κράτους ή μιας δικτατορίας[4].

Έχοντας, επομένως, με τα χρόνια παγιωθεί, σε βαθμό αρτηριοσκληρωτικό πλέον, η αντιαυταρχική/αντικατασταλτική/αντιμπατσική οπτική λειτουργεί ως μαύρη τρύπα που ρουφά κάθε προσπάθεια ανανέωσης του θεωρητικού λόγου και επεξεργασίας των δεδομένων που μας προσφέρουν οι σύγχρονες εξελίξεις. Από τις εφημερίδες και τα έντυπα των ομάδων του Χώρου μέχρι τις αφίσες των καταλήψεων ή τις προκηρύξεις των στεκιών, ο κοινός τόπος παραμένει πάντα ο ίδιος: το παντοδύναμο Κράτος-δυνάστης, το καθεστώς εξαίρεσης και ο ολοκληρωτισμός που έρχεται…και ξανάρχεται αλλά ποτέ δε φτάνει… Τόση ζημιά έχουν κάνει τελικά ο Φουκό κι ο Αγκάμπεν;

Σύμφωνα με μια τέτοιου είδους ανάλυση τα πάντα προσανατολίζονται σε έναν άξονα καλού-κακού. Η ερμηνεία των κοινωνικών φαινομένων εξαντλείται στην απεικόνηση των νέων μεθόδων άσκησης «ολοκληρωτικής κυριαρχίας» από πλευράς κρατικών ή διακρατικών θεσμών, ενώ η θεωρητική προσπάθεια να εξετάσουμε σε βάθος τη δομική μετεξέλιξη του ίδιου του «συστήματος», καθώς και του ανθρωπολογικού υποβάθρου που το στηρίζει, θεωρείται λεπτολογία ή πολυτέλεια[5]. Ποιος ή ποια αλήθεια δεν έχει πιάσει στα χέρια του/της προκήρυξη ή έντυπο του «Χώρου» χωρίς να σκεφτεί ότι ξέρει από πριν τι θα διαβάσει σχεδόν από το Α ως το Ω; Αυτή η ατέρμονη επανάληψη ορισμένων θεωρητικών εμμονών μόνο αποστροφή μπορεί να προκαλέσει σε έναν κόσμο που ψάχνει μια πολιτική πυξίδα μέσα στο σημερινό χάος και προσπαθεί να ανανεώσει την θεωρητική του κατάρτιση και σκέψη.

β) Το γραπτό ως «θέαμα»

Εν τέλει, μια τέτοιου είδους «θεωρία» δε χρησιμεύει ως διαδικασία αναστοχασμού που μπορεί να φιλτράρει τα γεγονότα και να διαυγάσει τα κοινωνικά φαινόμενα με στόχο να γονιμοποιήσει την πολιτική πράξη. Αντιθέτως είναι οι τυχοδιωκτικές πρακτικές του ακτιβισμού «εξαρχειώτικου στυλ» που μεταφέρονται στον γραπτό λόγο και πασάρονται ως ευκολοχώνευτα επιχειρήματα, διαθέσιμα για εξεγερσιακή κατανάλωση. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα κείμενα-αφιερώματα σε κοινωνικούς αγώνες, κινήματα ή εξεγέρσεις που εμφανίζονται ανά τον κόσμο αναλώνονται σε μια απλά περιγραφική καταγραφή τους -πολλές φορές με συναισθηματικό ύφος-, ενώ σπανίζει οποιαδήποτε σε βάθος ανάλυση και με την απαιτούμενη στοιχειώδη, διακριτική απόσταση της «θεωρίας» από τα «γεγονότα». Λιγοστές είναι οι πρωτοβουλίες μιας σοβαρής ανάλυσης και θεωρητικής επεξεργασίας ιδεών, εφαρμοσμένων στα πιο σημαντικά γεγονότα των τελευταίων ετών (Δεκέμβρης, κίνημα Πλατειών, μεγάλες απεργίες): Προσπάθειες όπως π.χ. η μπροσούρα «Remember December, Fight Now. Εμπειρίες και κριτική αποτίμηση μέσα από τις κοινότητες αγώνα του Δεκέμβρη» της συλλογικότητας Σ.ΚΥ.Α (2010) και η έκδοση «Ιούνης 2011 – Η εκτροπή των εκδοχών» (εκδόσεις Κινούμενοι Τόποι), παρά τα προβλήματά τους, θα πρέπει να θεωρηθούν ως εξαιρέσεις και όχι ως κάποιος κανόνας θεωρητικής παρέμβασης.

Αντιθέτως, αυτό που τείνει πλέον να λάβει διαστάσεις ξέφρενου πληθωρισμού είναι η παραγωγή αισθητικά καλοστημένων και στυλιζαρισμένων εντύπων, εν είδει αφιερώματος σε κάποιο σημαντικό κινηματικό γεγονός, στερούμενων ωστόσο αντίστοιχης κριτικής ματιάς κι εξαγωγής συμπερασμάτων. Αναφερόμαστε εδώ στην επικράτηση μιας λογικής «επαναστατικού λευκώματος» που έχει αντικαταστήσει το ίδιο το κείμενο και την ανάλυση. Η εκδοτική αυτή μόδα έχει εδραιωθεί κυρίως από το 2000 και μετά, όταν μπήκαμε για τα καλά στη φαντασιακή σφαίρα του black block και εισάγαγαμε την τεχνική των ζωνών σύγκρουσης με τις δυνάμεις καταστολής. Στην ουσία, αυτού του είδους ο γραπτός λόγος καταλήγει να λειτουργεί μόνο ως όχημα για να βιωθεί ξανά το γεγονός από τον αναγνώστη (και από τον συντάκτη!), ως μια περιγραφική και εικονική αποτύπωση των εμπειριών του. Το κείμενο γίνεται αίσθηση και ο αναγνώστης θεατής.

Εδώ έχουμε να κάνουμε με μια εντυπωσιακή στροφή προς έναν αντιθεωρητισμό, που περιστέλλει την πολιτική στον ακτιβισμό ή το πολύ πολύ σε μια «διακήρυξη αρχών». Είναι χαρακτηριστικό ότι έχουμε φτάσει στο σημείο ο πολιτικός διάλογος ανάμεσα σε ομάδες, τάσεις ή συνιστώσεις του ελευθεριακού φάσματος επί ιδεολογικών βάσεων ή επί διαφορών στη στρατηγική του κινήματος και στις θέσεις που παίρνουμε απέναντι στα γεγονότα, να καθίσταται πρακτικά αδύνατος[6]. Στο πλαίσιο αυτής της απόλαυσης της δράσης το μόνο πράγμα που μετράει είναι η συγκρότηση ή η επανεπιβεβαίωση μιας κοινής ταυτότητας και μιας υποκουλτούρας. Εκ των πραγμάτων, επομένως, αναγκαζόμαστε κι εμείς να ασκήσουμε κριτική στον Χώρο ως ένα ενιαίο πολιτικο-πολιτιστικό μόρφωμα.

[1] Κοινωνικός Αναρχισμός, τ. 3, Θεσσαλονίκη, Ελευθεριακές Εκδόσεις Κουρσάλ, 2014, σ. 5.

[2] Προφανώς, στο πλαίσιο του παρόντος κειμένου, αναγκαζόμαστε να γίνουμε κάπως απλουστευτικοί. Η ουσία είναι πως στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης η κυρίαρχη κινηματική δράση ήταν αυτή εντός των εργοστασιακών και συνδικαλιστικών αγώνων, οι οποίοι όμως αποτελούσαν προνομιακό πεδίο παρέμβασης για τον χώρο της παραδοσιακής Αριστεράς και όχι για τον νεαρό τότε χώρο των αναρχικών, ο οποίος άλλωστε δεν είχε ποτέ στην Ελλάδα κάποιου είδους λαϊκή/εργατική παράδοση. Ακριβώς ως απάντηση σε αυτό το αρτηριοσκληρωτικό και ήδη ξεφτισμένο από τα τέλη του ’70 αριστερό μοντέλο πολιτικής δράσης, οι αναρχικοί εμφανίζονται δυναμικά στο χώρο της νεολαίας και των φοιτητικών αγώνων, παραλαμβάνοντας τα ηνία της πιο προωθημένης και ριζοσπαστικής κριτικής στο «σύστημα».

[3] Σούζας, Σταμάτα να μιλάς για θάνατο μωρό μου. Πολιτική και κουλτούρα στο ανταγωνιστικό κίνημα στην Ελλάδα, στο κεφάλαιο «Ο “ιδιότυπος πόλεμος” της δεκαετίας του ‘80», Εκδόσεις Απρόβλεπτες, 2015, σσ. 77-104.

[4] Το σύνηθες φαινόμενο στην Ελλάδα είναι να φορτώνουν οι δικαστικές αρχές πολλούς συλληφθέντες με αστήρικτες κατηγορίες και ενίοτε να εξαντλούν σε αυτούς την αυστηρότητά τους προς παραδειγματισμό ή για επικοινωνιακούς λόγους. Στο πλαίσιο αυτό, η πρόσφατη καταδικαστική απόφαση για τους ληστές του Βελβεντού, όπου για πολλά άτομα αποφασίστηκαν εξοντωτικές ποινές, χωρίς να στοιχειοθετούνται από τη διαδικασία, αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση (Βλ. Ι. Σωτήρχου, Α. Ψαρρά, «Ατομικός… τρομοκράτης ο Ρωμανός«, http://www.efsyn.gr, 1/7/2016). Άλλο αυτό όμως και άλλο να μιλάμε για «χούντα» ή «ολοκληρωτισμό», δεδομένου μάλιστα πως αυτά τα φαινόμενα δεν αφορούν την κοινωνία γενικώς αλλά μόνο μια μικρή ομάδα που συχνά υιοθετεί και παραβατικές συμπεριφορές.

[5] Πρόκειται για μια -δυστυχώς δημοφιλέστατη- νιοστού βαθμού αφέλεια κατά την ανάγνωση της πραγματικότητας, από την οποία δεν ξεφεύγει ούτε ο πιο μελετηρός και πολυγραφότατος θεωρητικός του αναρχικού χώρου (με την ευρεία έννοια), ο Φ. Τερζάκης, ο οποίος σε άρθρο του αναφέρει σχετικά με το σήμερα ότι «…νιώθει κανείς την ανατριχίλα που του γεννούν μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας τα οποία περιγράφουν ένα ολοκληρωτικό μέλλον (το Εμείς του Ζαμυάτιν, ο Θαυμαστός νέος κόσμος του Χάξλεϋ, το 1984 του Όργουελ), πολλαπλασιασμένη στο έπακρον από την επίγνωση ότι πρόκειται όχι πλέον για μυθιστόρημα, αλλά για την πραγματικότητα που μας περιβάλλει…» (Φ. Τερζάκης, «Μακριά και ακατάληκτη συνομιλία με τον Γιάννη Καλιόρη», περιοδικό Σημειώσεις, τ. 79, Νοέμβριος 2014, σ. 14).

[6] Πού να κάτσει κανείς, δηλαδή, να διαφωνήσει ή να αντιπαρατεθεί για την άμεση δημοκρατία, την αυτοδιαχείριση, τα συμβούλια ή την αποανάπτυξη, όταν η «σύγκρουση με το Κράτος» αποτελεί το μόνο επίδικο.

[ … ]

Posted in Κείμενα | 8 σχόλια

Για τις πρόσφατες εργατικές κινητοποιήσεις στη Γαλλία

*Απόσπασμα από το editorial του 9ου τεύχους του Προτάγματος.

[…]

Γαλλία: «στρατιωτικό κράτος» ή «νέος Μάης του ‘68»;

 

α) Το κίνημα ενάντια στο νόμο Ελ Κομρί

Αν μετά τον Δεκέμβρη του 2008 και, στη συνέχεια, με αφορμή την κρίση, η Ελλάδα έχει καταστεί σημείο αναφοράς εντός των αριστερών και αναρχικών χώρων αρκετών δυτικών χωρών, στα καθ’ ημάς η Γαλλία διατηρεί πάντοτε την αίγλη της ως παραδοσιακή πατρίδα της Επανάστασης. Κι έτσι, με κάθε ευκαιρία, διαβάζουμε στον αριστερό τύπο αλλά και σε αναρχικές ανταποκρίσεις και αναλύσεις για κάποιο «νέο Μάη του ‘68», για «κοινωνική έκρηξη», για τα «προάστια που βράζουν» κ.ο.κ. Ανάλογα με την αφορμή, κάθε χώρος προβάλλει τις επιθυμίες του και τις φαντασιώσεις του: η Αριστερά στα «κοινωνικά κινήματα ενάντια στη λιτότητα» και οι αναρχικοί σε οτιδήποτε τους θυμίζει όσα συνέβησαν στα περίφημα προάστια των μεγάλων γαλλικών πόλεων το 2005. Θα έλεγε κανείς πως οι τρέχουσες κινητοποιήσεις ικανοποιούν πλήρως και τους δύο χώρους: από τη μια μεριά παραδοσιακού τύπου, γραφειοκρατικές κινητοποιήσεις πλήρως ελεγχόμενες από τις ηγεσίες των γαλλικών συνδικάτων και ιδιαίτερα από την κομμουνιστική CGT (ένα μοντέλο που ανταποκρίνεται πλήρως στα κριτήρια της Αριστεράς) και από την άλλη ένα μάλλον πρωτόγνωρο για τα γαλλικά δεδομένα κύμα «μπαχάλων», του οποίου η αναπαραγωγή μέσω των ΜΜΕ θρέφει σε μεγάλο βαθμό τις ελπίδες των εκτός Γαλλίας θεατών (και εξάπτει ιδιαίτερα τις φαντασιώσεις των αναρχικών). Ταυτόχρονα, η ανάδυση ενός κινήματος όπως το «Όρθιοι τη Νύχτα [Nuit Debout]» αναπτέρωσε τις ελπίδες όλου αυτού του κόσμου ο οποίος, πέρα, πολύ συχνά, από τους παραδοσιακούς πολιτικούς χώρους, είχε συμμετάσχει στο Κίνημα των Πλατειών του 2011, έχοντας -συχνά- ανδρωθεί πολιτικά μέσα από τις διαδικασίες του.

Προφανώς κι είναι ελπιδοφόρο να βλέπει κανείς την κοινωνία ν’ αντιστέκεται στην προσπάθεια μιας κυβέρνησης να κατεδαφίσει κατακτήσεις δεκαετιών ολόκληρων -ειδικά αν λάβουμε υπόψη την πλήρη παραίτηση έστω και των μειοψηφικών εκείνων κομματιών της ελληνικής κοινωνίας που συνέχιζαν να συμμετέχουν στις όποιες κινητοποιήσεις ενάντια στις μνημονιακές πολιτικές μέχρι -χονδρικά- και το 2012. Ωστόσο, όταν μιλάμε για πολιτικούς χώρους οι οποίοι επιδιώκουν να βρίσκονται στην πρωτοπορία των όποιων κοινωνικών αγώνων, η σοβαρότητα κι η αίσθηση καθήκοντος επιτάσσουν μια προσπάθεια ψύχραιμης ανάλυσης των όσων εκάστοτε συμβαίνουν. Αυτό που μας λείπει δεν είναι κάποια ελπίδα, δίχως την οποία γινόμαστε επαίτες που αναζητούμε, στα πλαίσια ενός ανεστραμμένου εξωτισμού, κάποια μυθολογική εκπλήρωση των βαθύτερων πόθων μας στα τεκταινόμενα άλλων χωρών· αυτό που μας λείπει, όλο και περισσότερο, είναι η ικανότητα ψύχραιμης ανάλυσης των εκάστοτε γεγονότων με σκοπό την αποκόμιση χρήσιμων συμπερασμάτων για το τι κάνουμε και που πάμε.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αν δούμε τα πράγματα με μια τέτοια κατά το δυνατόν ψύχραιμη ματιά, θα διαπιστώσουμε ότι υπάρχει μεγάλη απόσταση μεταξύ της πραγματικότητας και της μηντιακής της απεικόνισης, στην οποία και βασίζονται οι αριστερές και αναρχικές ανταποκρίσεις και αναλύσεις. Είναι ενδεικτικό της παρακμής αυτών των πολιτικών χώρων, οι οποίοι βυθίζονται όλο και περισσότερο στην πλήρη ανυποληψία, το γεγονός πως, ενώ έχουν τόσα μέλη τους ως φοιτητές σε ευρωπαϊκές πόλεις -εν προκειμένω στο Παρίσι-, παραμένουν σταθερά εκτός τόπου και χρόνου κάθε φορά που προσπαθούν ν’ αναλύσουν κάτι που συμβαίνει σε μια από αυτές τις πόλεις ή στις αντίστοιχες χώρες. Προφανώς γι’ αυτό ευθύνεται το γεγονός πως οι νεαροί αυτοί κινηματίες, αντί να προσπαθούν να γνωρίσουν όσο καλύτερα γίνεται τις κοινωνίες που τους φιλοξενούν, απλώς διάγουν έναν τρόπο ζωής α λα Erasmus: χαλαρή φοιτητική ζωή -ακόμα κι όταν δεν είμαστε πια φοιτητές- και κυρίως συγχρωτισμός σχεδόν αποκλειστικά με Έλληνες ή, έστω, ιθαγενείς ή άλλους μη Έλληνες κινηματίες οι οποίοι όμως, ως τέτοιοι, αναπαράγουν τα γνωστά πολιτικά κλισέ.

French Nuclear Plant Employees on StrikeΣε ό,τι αφορά τώρα στο γαλλικό κίνημα ενάντια στο νόμο της υπουργού Ελ Κομρί, μακράν του να μας γεμίζει ελπίδα, η εξέλιξη αυτή θα πρέπει να μας προβληματίσει, μιας και καταδεικνύει όλα εκείνα τα εμπόδια που έχει σήμερα να ξεπεράσει κάθε κοινωνικό κίνημα που θα ήθελε να έχει αξιώσεις ριζοσπαστικότητας. Καταρχάς, η συμμετοχή του κόσμου ήταν αρκετά μικρή, αν τη συγκρίνουμε, για παράδειγμα, με την αντίστοιχη στο κίνημα του 2010 ενάντια στην ασφαλιστική μεταρρύθμιση που τελικά κατάφερε να περάσει ο Σαρκοζύ. Βασικό ρόλο σε αυτό παίζει φυσικά το γεγονός πως έχουμε «σοσιαλιστική» κυβέρνηση και παραδοσιακά στη Γαλλία ο κόσμος δεν κινητοποιείται ιδιαίτερα όταν στην εξουσία βρίσκεται το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Παρ’ όλα αυτά, ο Ολάντ είναι ο πιο αποτυχημένος Πρόεδρος της Πέμπτης Δημοκρατίας με όρους δημοτικότητας σε βαθμό που είτε θα είναι ο πρώτος που δε θα θέσει υποψηφιότητα για μια νέα πενταετία στις εκλογές του 2017 είτε, αν τελικά κατέβει, θα αποτύχει καθ’ όλες τις ενδείξεις να περάσει στον δεύτερο γύρο. Κι όμως, μέσα σε αυτό το κλίμα γενικής απαξίωσης του Σοσιαλιστικού Κόμματος, που έχει χάσει όλα του τα κοινωνικά στηρίγματα, ο ιδιωτικός τομέας -τον οποίο και αφορά, σχεδόν αποκλειστικά, η επιβαλλόμενη μεταρρύθμιση- είναι σταθερά απών από τις κινητοποιήσεις. Σε αυτές συμμετέχουν κυρίως εργαζόμενοι του δημόσιου τομέα, από τους σιδηροδρομικούς και τους πιλότους της Air France, μέχρι τους σκουπιδιάρηδες και τους εργαζόμενους στην EDF, τη γαλλική ΔΕΗ. Είναι δε ενδεικτικό πως η συμμετοχή είναι υψηλότερη σε περιοχές που είχαν ψηφίσει τους Σοσιαλιστές στις εκλογές του 2012, πιστεύοντας στις υποσχέσεις του Ολάντ που μιλούσε τότε ενάντια στη λιτότητα και συστηνόταν ως «εχθρός των χρηματοοικονομικών κύκλων».

Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι να έχουμε ένα κίνημα πλήρως κυριαρχούμενο από τις συνδικαλιστικές γραφειοκρατίες, οι οποίες βρίσκουν αφορμή για να λύσουν τις διαφορές τους με τους Σοσιαλιστές. Ειδικά για την CGT, που είχε στηρίξει τον Ολάντ το 2012 και βρίσκεται σε εσωτερική κρίση τα τρία τελευταία χρόνια, πρόκειται για μια πρώτης τάξης ευκαιρία να καταθέσει πιστοποιητικά αγωνιστικότητας και μαχητικότητας μήπως και περιορίσει τη συρρίκωνση του αριθμού των μελών της που παρατηρείται τον εδώ και κάποιον καιρό. Οι πιο θεαματικές ενέργειες -αποκλεισμός δυιλιστηρίων κ.λπ.- οργανώνονται από δραστήριες μειοψηφίες, δίχως να απολαμβάνουν κάποιας ιδιαίτερης ενεργής στήριξης από την πλευρά της κοινωνίας, όπως αντίθετα είχε συμβεί σε ένα βαθμό το 2010 κατά τους αντίστοιχους αποκλεισμούς διυλιστηρίων. Κι έτσι, μετά την σχετική κορύφωση -από άποψη συμμετοχής- κατά τα τέλη του Μαρτίου, τα συνδικάτα δίνουν πλέον εντελώς παραληρηματικές εκδοχές της πραγματικότητας κατά τη γνωστή «μάχη των αριθμών» με την Αστυνομία σχετικά με τα επίπεδα συμμετοχής στην εκάστοτε διαδήλωση[1].

Μόνη, αρχικά, πραγματικά ελπιδοφόρα νότα μέσα σε αυτήν την κατάσταση υπήρξε το κίνημα «Όρθιοι τη Νύχτα». Μια αυτόνομη κινητοποίηση, ανεξάρτητη από τα αριστερίστικα γκρουπούσκουλα που μόνο στη συνέχεια ήρθαν να συμμετάσχουν προκειμένου, ως συνήθως, να καπελώσουν ό,τι μπορούν. Ως προς τη μορφή του, το κίνημα συνέχισε την παράδοση των ισπανών Αγανακτισμένων, του δικού μας Κινήματος των Πλατειών και του αμερικανικού Occupy, με τη μόνη διαφορά πως στη Γαλλία οι πλατείες δεν κατελήφθησαν, μιας και ο κόσμος αποχωρούσε από αυτές τη νύχτα, μετά το πέρας των διαδικασιών, ή είχε την άδεια της Αστυνομίας και των εκάστοτε δημοτικών αρχών.

β) Τα κινήματα-βέτο στη σημερινή ιστορική συγκυρία

Από την άποψη του περιεχομένου και της πολιτικής του «ποιότητας», ωστόσο, το κίνημα αυτό συγκέντρωσε μάλλον τα αρνητικά στοιχεία αυτών των τελευταίων κι ελάχιστα -ή ακόμη και κανένα- από τα θετικά τους. Κατά κύριο λόγο υπήρξε κίνημα των νεαρών διπλωματούχων μεσαίων τάξεων τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα: καθηγητές της δημόσιας εκπαίδευσης, μέλη του ΜΚΟ σύμπαντος, εργαζόμενοι σε συγκεκριμένες κατηγορίες του ιδιωτικού τομέα (πληροφορική, διαφήμιση κ.λπ.), φοιτητές κ.ο.κ. Ήδη η «ταξική» αυτή διάρθρωση μας βοηθά να καταλάβουμε το κυρίαρχο πολιτιστικό στυλ του κινήματος: εμμονή με τη μηντιακή και ιντερνετική του προβολή, κυριαρχία του -αφελούς- διακηρυκτικισμού εις βάρος της οποιασδήποτε προσπάθειας δημιουργίας στοιχειωδών δομών (όπως είχε, αντίθετα, συμβεί στο Σύνταγμα, με τις διάφορες θεματικές και ομάδες εργασίας) και μια αφελώς σοσιαλδημοκρατική ατζέντα που φανέρωσε κι εδώ ότι κυρίαρχο στοιχείο ήταν οι απογοητευμένοι ψηφοφόροι των Σοσιαλιστών κατά τις προηγούμενες εκλογές. Ταυτόχρονα, η μικρή συμμετοχή λαϊκών στοιχείων (σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην Ελλάδα αλλά και στην Ισπανία) επέτρεψε την πλήρη κυριαρχία αυτού του μεσοαστικού-«χίπικου» προσανατολισμού, του ιδιαιτέρως αποτρεπτικού προς κάθε ριζοσπαστικότερη ή έστω συγκρουσιακότερη εξέλιξη. Θα έλεγε κανείς πως, από ένα σημείο κι έπειτα, το κίνημα εξέφραζε σε μεγάλο βαθμό τις βλέψεις τούτων των πολιτικά ορθώς σκεπτόμενων τριαντάρηδων που νιώθουν προδομένοι από το κράτος που δεν μπορεί πλέον να τους προσφέρει υποτροφίες -σε ό,τι αφορά στους φοιτητές και τους ακαδημαϊκούς ερευνητές- και εγγυήσεις κοινωνικής σταθερότητας και ανόδου, σε επαγγελματικό επίπεδο.

Τουλάχιστον στο Παρίσι και στη Μασσαλία, όπου είχαμε άμεση πρόσβαση, το κίνημα δεν ξέφυγε από αυτά τα χαρακτηριστικά, οδηγούμενο, από ένα σημείο κι έπειτα, στην αιμορραγία. Ακόμη όμως κι αν είχε λάβει από την αρχή μια πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση, δε θα απέφευγε την πρόσκρουση στους ανυπέρβλητους περιορισμούς που συναντά μέσα στην παρούσα κοινωνικοϊστορική συνθήκη κάθε αποκλειστικά «αρνητικό» κίνημα, δηλαδή κάθε κίνημα-βέτο, που απλώς στοχεύει στο μπλοκάρισμα κάποιων επιβαλλόμενων πολιτικών. Όπως το είδαμε και στην περίπτωση του ισπανικού, του ελληνικού και του αμερικανικού κινήματος αυτού του είδους οι κινητοποιήσεις, ακόμη κι όταν προσπαθήσουν να εκφράσουν μια ευρύτερη αμεσοδημοκρατική και, ως εκ τούτου, «θετική» πρόταση, γρήγορα προσκρούουν σε έναν οιωνεί ανυπέρβλητο σοσιαλδημοκρατικό ορίζοντα, ο οποίος πιστεύει ότι η ανατροπή των «μέτρων λιτότητας» συνιστά απλώς και μόνο ζήτημα πολιτικής βούλησης κι επιλογής. Μπορεί στην ελληνική περίπτωση αυτοί που πίεζαν προς αυτήν την κατεύθυνση να ήταν κυρίως οι καπελωματικές αριστερίστικες γραφειοκρατίες -μεταξύ των οποίων κι ο αντιπολιτευόμενος, τότε, ΣΥΡΙΖΑ[2]-, ωστόσο μεγάλο μέρος και του «τίμιου» πολιτικά κόσμου δυσκολευόταν να παραδεχτεί πως αυτή η στροφή στη λιτότητα δε συνιστά απλά προϊόν κάποιας κακόβουλης συνωμοσίας του Σόιμπλε και άλλων ολιγαρχικών κύκλων, αλλά αναγκαστική εξέλιξη, που συνιστά συνέπεια κοινωνικών και οικονομικών μετασχηματισμών που πάνε πίσω στη δεκαετία του ’70 (συστηματική αποβιομηχανοποίηση της Δύσης, κατάργηση ρυθμιστικών μηχανισμών των κρατών, περιορισμός των φυσικών πόρων κ.λπ.) και στην πραγματικότητα αντανακλούν βαθύτερες εξελίξεις, όπως αυτές που προσπαθούμε κι εμείς να φωτίσουμε σε ένα κείμενο που δημοσιεύουμε σχετικά με το αγροτικό ζήτημα. Το γεγονός πως οι ευρωπαϊκές ηγεσίες και οι διάφοροι υπερεθνικοί θεσμοί, ελλείψει σοβαρών κοινωνικών κινημάτων, προχωρούν σε αυτό το δημοσιονομικό συμμάζεμα μέσω πολιτικών άγριας λιτότητας, επιβάρυνσης των φτωχών ή μεσαίων στρωμάτων, επωφελούμενες της κρίσης για να αναδιανείμουν τον πλούτο προς όφελος των πιο εύρωστων κοινωνικών τάξεων, μας κάνει συχνά να ξεχνάμε πως δεν πρόκειται εδώ απλώς για ταξική αντεκδίκηση των «από πάνω» και για την επιβολή μιας ακόμη «καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης».

Εντός ενός τέτοιου πλαισίου, κάθε προσπάθεια αντίστασης στις επιβαλλόμενες πολιτικές που δεν προσπαθεί να επεξεργαστεί κάποια συνολική πρόταση εξόδου από τη σημερινή κατάσταση, δεν μπορεί παρά να οδηγείται σε συντριπτικές ήττες. Και φυσικά με «συνολική πρόταση εξόδου» δεν εννοούμε φαντασιοκοπίες τύπου «κομμουνισμός» και «αναρχία», αλλά κάποιο απελευθερωτικό πρόταγμα που θα λαμβάνει υπόψη το θεμελιώδες γεγονός της σπάνης των φυσικών πόρων και της συνακόλουθης αδυναμίας του ανθρώπινου γένους ν’ αυξάνεται και να πληθύνεται απεριόριστα -τόσο από στενά πληθυσμιακή άποψη όσο και (κυρίως) από την άποψη της μεγέθυνσης του οικολογικού του αποτυπώματος επί του πολύπαθου πλανήτη μας. Σε ό,τι μας αφορά, παίρνουμε αφορμή από τις πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις στην Ελλάδα -οι οποίες, ακόμη κι αν δεν ήταν στενά συντεχνιακές, πάλι θα εντάσσονταν πλήρως στο περιγραφόμενο σχήμα- προκειμένου να σκιαγραφήσουμε ορισμένες από αυτές τις παραμέτρους. Συνιστά το κείμενό μας «Το αγροτικό ζήτημα και οι ανθρωπολογικές διαστάσεις του στην σημερινή ιστορική συγκυρία» την αρχή μιας συστηματικότερης μας ενασχόλησης με το ζήτημα του ορισμού ενός απελευθερωτικού πολιτικού προτάγματος εντός των σημερινών συνθηκών, στα πλαίσια της γενικότερης γραμμής αποανάπτυξη-τοπικοποίηση.

γ) Όξυνση της καταστολής ή γενικευμένα «μπάχαλα»;

Λογικό, λοιπόν, που μέσα σε αυτό το γενικότερο αδιέξοδο το μόνο ενδεχομένως πραγματικά καινοτόμο στοιχείο της τρέχουσας κατάστασης στη Γαλλία είναι η δυναμική εμφάνιση μιας νέας γενιάς -καταπώς φαίνεται- νεαρών «μπάχαλων» οι οποίοι και πρωταγωνίστησαν στα επεισόδια και στους βανδαλισμούς που τόσο πολύ αναπαρήχθησαν από τα ΜΜΕ. Αν παραδοσιακά στη Γαλλία ο χώρος της «μπαχαλιάδας» κυριαρχείτο από τους «Αυτόνομους» (τους λεγόμενους Τοτό[3]), νεολαιίστικες ομάδες δηλαδή που κινούνται στα πλαίσια του μαρξιστικού «εργατισμού», πλέον πρέπει να έχει αναδυθεί μια νέα γενιά, πολύ λιγότερο πολιτικοποιημένη κι επηρεασμένη κυρίως από τη νεανική-οπαδική κουλτούρα των Antifa ομάδων. Τούτος ο πολιτικά τυφλός φιλονεϊκός λαϊκισμός αφαιρεί από τον «εξεγερσιακό» αυτό χώρο κάθε στοιχείο πολιτικού στοχασμού και κρίσης, οδηγώντας σε τούτα τα πρωτόγνωρα για τη (μη «προαστιακή») Γαλλία φαινόμενα: επιθέσεις σε κάθε είδους «κρατικό» στόχο (από το κτήριο ενός παιδικού νοσοκομείου στο Παρίσι μέχρι τα ποδήλατα και τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα του δήμου που μπορούν να νοικιάζουν οι πολίτες κ.ο.κ.) αλλά και σε μαγαζιά και άλλα σύμβολα της «εμπορευματικής-θεαματικής κοινωνίας». Προφανώς, μακράν του να εκφράζουν κάποια «ριζοσπαστικοποίηση» της νεολαίας, αυτά τα φαινόμενα συνιστούν μέτρο της παρακμής του γαλλικού κοινωνικού κινήματος. Απ’ ό,τι φαίνεται, η αυτοεγκωμιαστική προπαγάνδα που κάνουν υπέρ του ελληνικού αναρχικού Χώρου και των γνωστών του πρακτικών οι διάφοροι αναρχικοί έλληνες φοιτητές στο εξωτερικό έχει δώσει καρπούς. Στο εσωτερικό αυτών των «Αντιφά» ομάδων η Ελλάδα συνιστά ένα είδος πρωτοπορίας, στα πλαίσια μιας εφηβικής αντίληψης περί πολιτικής που συνδέει τις εικόνες των «μπαχάλων» του Δεκεμβρίου του 2008 με την ιδέα περί της Ελλάδας-πειραματόζωου της λιτότητας και χώρας του αντιφασίστα «μάρτυρα» Παύλου Φύσσα.

France ProtestsΚι όπως και στην περίπτωση του «Όρθιοι τη Νύχτα», έτσι κι εδώ έχουμε την ιδιαίτερα χαρακτηριστική σαγήνη που ασκεί η δημοσιότητα κι η μηντιοποίηση στους πρωταγωνιστές αυτών των επεισοδίων. Με ιστοσελίδες όπως το αριστερίστικο Taranisnews.com, που ειδικεύονται στη δημοσιοποίηση κινηματικών βίντεο με συγκρούσεις κι επεισόδια, δίχως τον παραμικρό σχολιασμό, ο ναρκισσισμός της αυτοπαρουσίασης φτάνει στο απόγειο του. Οριακά πλέον κάνει κανείς «μπάχαλα» προκειμένου να τα δει «ανεβασμένα» στο ίντερνετ, κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο που οι οργανωμένοι οπαδοί των αθλητικών σωματείων βιντεοσκοπούν κάθε φορά την κερκίδα κάθε αγώνα, προκειμένου να δημοσιοποιήσουν τα σχετικά πλάνα στις ιστοσελίδες τους. Ίσως να μην είναι τυχαίο, εν προκειμένω, το γεγονός πως τέτοιες πρακτικές των λεγόμενων Ultras[4] είχαν αρχίσει εδώ και κάποια χρόνια να διαδίδονται στο «Αντιφά» κίνημα διά της συνεργασίας με τις αντίστοιχες «Αντιφά» μερίδες οργανωμένων οπαδών. Βλέπουμε εδώ πώς οι πιο διαπρύσιοι κατήγοροι της «κοινωνίας του θεάματος» είναι πολύ συχνά βαθιά εμποτισμένοι από αυτή τη λογική που μετατρέπει κάθε πράξη και βίωμα σε «θέαμα».

Ειρήσθω εν παρόδω ότι όλος αυτός ο χαμός που έγινε σχετικά με τους «στρατιωτικούς νόμους στη Γαλλία» και την υποτιθέμενη προσπάθεια επιβολής ολοκληρωτισμού με αφορμή τα χτυπήματα, τόσο του Ιανουαρίου όσο και του Νοεμβρίου του 2015 -ας θυμηθούμε την αφίσα που είχαν κυκλοφορήσει μετά το Σαρλί οι «Αυτόνομοι»-, συνιστά φιάσκο ολκής. Διότι η προσπάθεια του Ολάντ να μεταρρυθμίσει το Σύνταγμα εισάγοντας ένα άρθρο σχετικά με την κατάσταση έκτακτης ανάγκης απέτυχε πανηγυρικά. Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση αποσκοπούσε στο να δώσει συνταγματική κατοχύρωση στις σχετικές αποφάσεις του Προέδρου και της κυβέρνησης. Μέχρι τώρα τις αποφάσεις αυτές τις υποστήριζαν μόνο μερικοί νόμοι, οι οποίοι δε διαθέτουν την αυξημένη ισχύ και το κύρος των συνταγματικών προβλέψεων. Με άλλα λόγια, η συνέχιση ή και, πιθανόν, η μακρόχρονη παγίωση του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης είναι εξαιρετικά δύσκολη και βασίζεται στην πολιτική βούληση του κυβερνώντος σχηματισμού, στο γενικότερο πολιτικό κλίμα και στους συσχετισμους ισχύος μέσα στα όργανα κοινοβουλευτικού ελέγχου. Με μια σχετική συνταγματική κατοχύρωση, η καθιέρωση και επιμύκηνσή του θα συνδεόταν με αρμοδιότητες και υποχρεώσεις που απορρέουν από το Σύνταγμα και θα αποκοβόταν από τα σχετικά με το πολιτικό κόστος ζητήματα.

Το ίδιο συνέβη και με την έτερη προσπάθεια του Ολάντ να καθιερώσει την απώλεια της γαλλικής υπηκοότητας στους πολίτες που την κατέχουν λόγω του ότι γεννήθηκαν στη Γαλλία από μη γάλλους γονείς, στην περίπτωση που διαπράξουν σοβαρά εγκλήματα κατά του γαλλικού έθνους. Η συγκεκριμένη πρόβλεψη ισχύει ήδη για όσους πολιτογραφήθηκαν Γάλλοι κάποια στιγμή στη ζωή τους (μπορεί να τους αφαιρεθεί αν διαπράξουν σοβαρά εγκλήματα κατά της Γαλλίας), καθώς και για τους Γάλλους που πήραν την υπηκοότητα ενός άλλου κράτους (επειδή προφανώς δε θεωρούν πλέον ότι ανήκουν στο γαλλικό έθνος). Η υπουργός Δικαιοσύνης, Κριστίν Τομπιρά, παραιτήθηκε, η κοινοβουλευτική ομάδα του Σοσιαλιστικού Κόμματος διακήρυξε πως θα καταψήφιζε τα μέτρα, ενώ το ίδιο έκανε και η δεξιά πλειοψηφία της Γερουσίας. Πώς μπορεί να μιλά κανείς για ολοκληρωτισμό, όταν τις βουλές της εξουσίας τις μπλοκάρουν όχι ένα αλλά δύο ολόκληρα θεσμικά σώματα, αρχικά η Βουλή και στη συνέχεια η Γερουσία, η οποία στη Γαλλία φτιάχτηκε ακριβώς για να δρα ως παράγων συντήρησης και σταθερότητας, που μπλοκάρει κάθε ριζοσπαστική -είτε προς τα αριστερά είτε προς τα δεξιά- νομοθετική παρεκτροπή της Βουλής;

[1] Κατά τις πορείες των πρώτων εβδομάδων του Ιουνίου, για παράδειγμα, τόσο στο Παρίσι όσο και στη Μασσαλία, η διαφορά μεταξύ της εκδοχής της Αστυνομίας, από τη μια πλευρά, κι εκείνης της CGT, από την άλλη, ήταν τόσο πρωτόγνωρα μεγάλη που η συνδικαλιστική ηγεσία σχεδόν γελοιοποιήθηκε για τα υπερβολικά «φουσκωμένα» νούμερα που παρουσίασε στην προσπάθειά της να πείσει ότι το κίνημα δεν φυλλοροεί.

[2] Βλ. Σχετικά και την ανάλυσή μας, «Το Κίνημα των Πλατειών και οι δυσκολίες δημιουργίας ενός δημοκρατικού κινήματος», Πρόταγμα, τ. 3, Δεκέμβριος 2011.

[3] Totos: χαϊδευτικό παρατσούκλι εκ του Autonomes (Οτονόμ) που σημαίνει «Αυτόνομοι» στα γαλλικά.

[4] Μια ιστορικοκοινωνιολογική προσέγγιση των οποίων μπορεί να βρει κανείς στο βιβλίο του S. Louis, Το φαινόμενο των Ultras στην Ιταλία, μτφρ. Β. Γιαννακοπούλου, Αθήνα, Απρόβλεπτες Εκδόσεις, 2011.

[…]

Posted in Κείμενα | 2 σχόλια

Πρόταγμα, τεύχος 9o

Κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία το 9o τεύχος του περιοδικού μας.

(Η διανομή στην επαρχία θα αργήσει λίγες μέρες ακόμη).

 

Protagma#9_εξω(1)

Editorial (Eλλάδα – Δύση – Ανατολή) · Πολιτική Ομάδα για την Αυτονομία Το αγροτικό ζήτημα και οι ανθρωπολογικές διαστάσεις του στη σημερινή ιστορική συγκυρία · Δημήτρης Μαρκόπουλος Στη δίνη του περιθωρίου. Σχόλια πάνω σε ορισμένες παθογένειες του εγχώριου ελευθεριακού χώρου · Νίκος Ν. Μάλλιαρης Εισαγωγή στον Χιπστερισμό. Μια ανθρωπολογική προοπτική των πρόσφατων μετασχηματισμών των δυτικών κοινωνιών (β´μέρος) · Νίκος Κασφίκης Σημειώσεις πάνω στη σύγχρονη ευρωπαϊκή Ακροδεξιά · Φουάντ Ζακαριγιά Ο οριενταλισμός και η κρίση της σύγχρονης αραβικής κουλτούρας (β´ μέρος) · Σπύρος Απέργης Μετά την «Αραβική άνοιξη». Οι αραβικές κοινωνίες μεταξύ φατριαστικού και θεοκρατικού φαντασιακού · Βιβλιοκριτικές: Σιμόν Βέιλ: Ανάγκη για ρίζες, μια διακήρυξη καθηκόντων απέναντι στον άνθρωπο και στην κοινωνία (β´ μέρος)

Σημεία πώλησης:

 Αθήνα

-Βιβλιοπωλείο Πολιτεία (Ασκληπιού 3)

-Βιβλιοπωλείο Αλφειός (Χαριλάου Τρικούπη 22)

-Βιβλιοπωλείο Ναυτίλος (Χαριλάου Τρικούπη 28)

-Εναλλακτικό βιβλιοπωλείο (Θεμιστοκλέους 37, Εξάρχεια)

-Ελεύθερος Τύπος (Βαλτετσίου 53 Εξάρχεια)

-Εκδόσεις των Συναδέλφων (Καλλιδρομίου 30, Εξάρχεια)

Θεσσαλονίκη

-Βιβλιοπωλείο Κεντρί (Δημητρίου Γούναρη 22)

-Βιβλιοπωλείο Ακυβέρνητες Πολιτείες (Αλεξάνδρου Σβώλου 28)

-Κοινωνικός χώρος Μικρόπολις (Βενιζέλου και Βασιλέως Ηρακλείου 18)

Λάρισα

-Βιβλιοπωλείο Γνώση, Άνθιμου Γαζή 21Β

Τρίκαλα

-Βιβλιοπωλείο Κηρήθρες, Ασκληπιού 34

Καβάλα

-Βιβλιοπωλείο Εκλογή, Ομονοίας 133

Γιάννενα

-Βιβλιοπωλείο Αναγνώστης, Πυρσινέλλα 11

Κέρκυρα

-Βιβιοπωλείο Πλους, Νικηφόρους Θεοτόκη 91

-Βιβλιοπωλείο Απόστροφος, Κοτάρδου Θεμιστοκλέους 41

Κρήτη
– Καφενείο «Το Χαλικούτι», Κατεχάκη 3, πεζόδρομος Φορτέτζα, Ρέθυμνο

 

* Υπάρχει και η δυνατότητα αποστολής του περιοδικού με αντικαταβολή. Για παραγγελίες: protagma@yahoo.gr

Posted in Ανακοινώσεις | 4 σχόλια

Το Μπρέξιτ απο ανθρωπολογική και γεωπολιτική σκοπιά

  1. Η πολιτική και ανθρωπολογική διάσταση του προβλήματος

Η περιφρόνηση των σύγχρονων ολιγαρχιών για τον λαό

Πριν το δημοψήφισμα στη Μ. Βρετανία ο μέγας πολιτικός ανήρ, Ντόναλντ Τουσκ είχε δηλώσει απερίφραστα και κατηγορηματικό ότι «πιθανό Μπρέξιτ θα σηματοδοτούσε το τέλος του δυτικού πολιτικού πολιτισμού». Φαίνεται λοιπόν ότι ορισμένοι ομοϊδεάτες του πήραν στα σοβαρά τούτον τον χρησμό και τελούν εδώ και λίγες εβδομάδες εν πλήρη πανικώ. Δεν εξηγούνται αλλιώς τα όσα απίστευτα ακούμε και διαβάζουμε αυτές τις μέρες σχετικά με τους ψηφοφόρους που τάχθηκαν υπέρ της εξόδου της Βρετανίας από την Ε.Ε. Και τι δεν ακούσαμε: τι για «γερο ηλίθιους, ρατσιστές και ξενόφοβους», τι για «εγωιστές και άμυαλους ηλίθιους», τι για «νίκη των μπαχαλάκηδων και των ηλίθιων αριστεριστών, των φασισταριών και των μεθυσμένων χούλιγκανς, των αναλφάβητων επαναστατών και των νεοεθνικιστών που βρωμάνε ιδρωτίλα και έχουν κάτι μέτωπα σαν βόδια».

Τα ίδια όμως δεν ακούγαμε και πριν ένα χρόνο από τους εκπροσώπους  του εγχώριου νεο-φιλελέ-«Μένουμε Ευρώπη»-και-δε-συμμαζεύεται τόξου σχετικά με τους υποστηρικτές του «ΟΧΙ» στο δικό μας δημοψήφισμα; Βλέπουμε για ακόμη μια φορά όχι μόνο την απέχθεια και συνάμα τον φόβο των σημερινών ψευτο-φιλελεύθερων απέναντι σε πρακτικές όχι απαραίτητα δημοκρατικές μα με αδιαμφισβήτητα δημοκρατικές δυνατότητες όπως το δημοψήφισμα, αλλά και τη βαθειά τους περιφρόνηση για τις σημερινές λαϊκές τάξεις, οι οποίες δεν μπορεί παρά να είναι ένα συνοθύλευμα «βλάχων», «ρατσιστών», «αντιδραστικών» και «μικροαστών». Σε ό,τι αφορά δε στους τεχνοκράτες της Ε.Ε., είναι γνωστή η παράδοση επιδεικτικής αγνόησης της λαϊκής ετυμηγορίας, όποτε αυτή δεν συμβαδίζει με τις βλέψεις και τα σχέδιά τους –όπως συνέβη σε προηγούμενες περιπτώσεις δημοψηφισμάτων (στη Δανία, τη Γαλλία κ.λπ.).

Ο Κρίστοφερ Λας είχε εδώ και δεκαετίες αναλύσει τη ριζική αποκοπή των σύγχρονων ολιγαρχιών από το κοινωνικό σώμα προτείνοντας την περίφημη ιδέα της «εξέγερσης των ελίτ». Κι είχε σωστά εντοπίσει τις ρίζες αυτής της εξέλιξης όχι μόνο στην εμπέδωση της νεοφιλελεύθερης οικονομίας μα και στην αριστερίστικη ιδεολογία της δεκαετίας του ’60, η οποία ουσιαστικά προετοίμασε το έδαφος για την πλήρη κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού. Διόλου τυχαίο που αυτός ο μεταμοντέρνος αριστερισμός, εμμονικά «αντιρατσιστικός» και «αντισεξιστικός», έχει μάθει να βλέπει την κοινωνία ως έναν «βόθρο» ή «εμετό» και τις λαϊκές τάξεις ως «σκουλήκια μικροαστούς» (για να παραθέσουμε μόνο τρεις από τις πολύ χαρακτηριστικές εκφράσεις με τις οποίες ορισμένες ομάδες του ελληνικού αναρχικού Χώρου χρησιμοποιούν όταν αναφέρονται στην ελληνική κοινωνία). Όπως έχουμε προσπαθήσει να δείξουμε, αυτή η εστέτ περιφρόνηση για το κοινωνικό σώμα (τον περίφημο «εθνικό κορμό» των μεταμοντέρνων αριστεριστών) συνιστά την βαθύτερη ουσία του «χιπστερισμού», δηλαδή της πολιτιστικής ευαισθησίας των σύγχρονων ολιγαρχιών.

Η νέα κοινωνική γεωγραφία των δυτικών χωρών

Βασική ιδεολογία αυτών των ολιγαρχιών, που, ως προερχόμενες από την πολιτιστική επανάσταση των κινημάτων του ’60 και του ’70, δεν είναι πλέον συντηρητικές και «αντιδραστικές», είναι ο πολιτιστικός φιλελευθερισμός -δηλαδή η αντίθεση σε κάθε είδους όριο και περιορισμό στις επιλογές και την ελευθερία κινήσεων του ατόμου. Βασική συνιστώσα τούτης της πολιτιστικής ευαισθησίας είναι η αποθέωση της ελευθερίας μετακίνησης -ανθρώπων, εμπορευμάτων και κεφαλαίων. Αν οι τόσοι και τόσοι από τους σημερινούς «σταρς» και λοιπούς μεγαλοκαλλιτέχνες συγκινούνται τόσο με το δράμα των προσφύγων, είναι ακριβώς επειδή βλέπουν σ’ αυτούς -μέσα στην εστέτ και μπλαζέ τους αφέλεια- το ίδιο στοιχείο εκρίζωσης και νομαδισμού που χαρακτηρίζει και τους ίδιους (παραβλέποντας, φυσικά, πως στη δική τους περίπτωση τούτη η κατάσταση συνιστά ηθελημένη και δίχως το παραμικρό κόστος επιλογή). Λογικό είναι, λοιπόν, όποιος δεν ενθουσιάζεται από αυτόν τον αφελή ψευτο-κοσμοπολιτισμό να κατακεραυνώνεται ως «ρατσιστής» και «φασίστας».

Κι αν εμείς, με τη σειρά μας, δίνουμε τόση σημασία σε τούτες τις φαινομενικά εντελώς δευτερεύουσες εξελίξεις και πολιτιστικές διακρίσεις, είναι γιατί, παρά τα φαινόμενα, στην πραγματικότητα φτάνουν μέχρι και να διαμορφώνουν τη νέα κοινωνική γεωγραφία της Δύσης: από τη μια μεριά, λοιπόν, έχουμε τις δυτικές μητροπόλεις που τείνουν όλες τους να αρνούνται τα τοπικά και λαϊκά στοιχεία τους και να μετατρέπονται σε global cities, μιας και συγκεντρώνουν τη νέα αυτή «κοσμοπολίτικη», υπερεθνική και εκριζωμένη ολιγαρχία που βασίζει την οικονομική της ισχύ στην παγκοσμιοποίηση· και από την αλλη έχουμε τις διάφορες «βαθιές» ενδοχώρες -κατά το πρότυπο της «Βαθιάς Αμερικής»- στις οποίες συγκεντρώνονται οι χαμένοι της παγκοσμιοποίησης, οι «περιφερειακοί» πληθυσμοί του Κριστόφ Γκιλουί, δηλαδή η ταξικώς ξεπεσμένη -εξ αιτίας της αποβιομηχανοποίησης- εργατική τάξη και τα λαϊκά και πρώην μεσαία στρώματα που εγκαταλείπουν τις μεγαλουπόλεις μιας και δεν μπορούν πλέον να τα βγάλουν πέρα από οικονομικής άποψης[2]. Όλο και περισσότερο, οι δυτικές μητροπόλεις συνιστούν πλέον μεγαλουπόλεις δίχως λαό, μιας και οι πολιτικές του πολεοδομικού εξευγενισμού (gentrification) δημιουργούν ένα είδος αποστειρωμένης πόλης-λούνα παρκ πολιτιστικής διασκέδασης για τις σημερινές «εναλλακτικές» κι «εκλεπτυσμένες» ολιγαρχίες. Το μόνο λαϊκό στοιχείο που επιβιώνει εντός τους (ή, ορθότερα, στην «προαστιακή» τους περιφέρεια) είναι οι μετανάστες, οι οποίοι συνιστούν το υπηρετικό προσωπικό των ολιγαρχιών (μικροτεχνίτες, νταντάδες, καθαρίστριες, ιδιοκτήτες εστιατορίων, ψιλικατζήδικων κ.λπ.). Και μιας και το σύνολο σχεδόν των σημερινών «μορφωμένων» και «λόγιων» τάξεων ανήκει, πολιτιστικά, στην ολιγαρχία και τον κόσμο των «μητροπόλεων», το σύνολο της πολιτιστικής παραγωγής, σε ό,τι έχει να κάνει με την αναπαράσταση της κοινωνίας, αναπαράγει αυτήν την εικόνα, με αποτέλεσμα να καταδικάζει τη Βαθιά Ενδοχώρα στην αφάνεια, παρουσιάζοντάς την, στην καλύτερη περίπτωση, ως ένα βούρκο ακινησίας, έλλειψης καλλιέργειας και πολιτιστικής οπισθοδρόμησης. Το μόνο, αντίθετα, που αναγνωρίζεται πλέον ως λαός μέσα στις δυτικές χώρες είναι είτε οι μετανάστες είτε λούμπεν στρώματα της λεγόμενης υποτάξης (underclass).

Μαζί με τις ΗΠΑ η Βρετανία συνιστά το αποκορύφωμα της αποκρυστάλλωσης αυτών των τάσεων. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές, αρχικά της Θάτσερ κι εν συνεχεία των Νέων Εργατικών, διέλυσαν την εργατική τάξη, καταστρέφοντας ολόκληρο τον ανθρωπολογικό ιστό ενός μεγάλου μέρους του λαϊκού κόσμου, όχι μόνο των μεγάλων πόλεων μα και των μικρομεσαίων βιομηχανικών πόλεων της περιφέρειας. Ταυτόχρονα, η πλήρης διασύνδεση της χώρας με την παγκοσμιοποιημένη οικονομία μετέτρεψε τις μεγάλες πόλεις σε προπύργια του νέου, κυρίαρχου πολιτιστικού ήθους, με τον τόνο να δίνουν τα στελέχη του Σίτι του Λονδίνου και της σόουμπιζ (τηλεοπτικές περσόνες και μεγαλοαθλητές, μεγαλοκαλλιτέχνες και εργαζόμενοι στον χώρο των ΜΜΕ και του θεάματος), οι καραβιές των ξένων φοιτητών και εκκολαπτόμενων στελεχών επιχειρήσεων κι οι μετανάστες από τις πρώην αποικίες που έρχονται στα μεγάλα αστικά κέντρα σε αναζήτηση εργασίας. Πρόκειται ακριβώς για τον κόσμο που ψήφισε υπέρ της παραμονής της Βρετανίας στην Ε.Ε. –μαζί με όσους γοητεύονται από αυτόν τον τρόπο ζωής, όπως οι νέοι που ψηφισαν μαζικά υπέρ της παραμονής-, ακριβώς επειδή αναγνωρίζουν όλοι τους τη βασική της αρχή ως θεμέλιο της ύπαρξής του: ελευθερία μετακίνησης ανθρώπων κι εμπορευμάτων. Μπροστά στη θεσμική κατοχύρωση τούτου του θεμελιώδους για την ανθρωπολογική συγκρότηση αυτών των στρωμάτων νομαδισμού, όλα τα υπόλοιπα περνούν σε δεύτερη μοίρα.

Ο πολιτιστικός εμφύλιος και η άνοδος της Ακροδεξιάς

Και στην αντίπερα όχθη, ο κόσμος που ψήφισε υπέρ της εξόδου ήταν η περιφέρεια, δηλαδή η αχανής επικράτεια των ξεχασμένων της παγκοσμιοποίησης, των λαϊκών αυτών στρωμάτων που φυτοζωούν πλέον μεταξύ ανεργίας και χρόνιας επισφάλειας. Ο χάρτης των αποτελεσμάτων είναι κάτι παραπάνω από ενδεικτικός. Αν εξαιρέσουμε την κατεχόμενη Ιρλανδία και τη Σκωτία, οι οποίες ψήφισαν υπέρ της παραμονής στην Ε.Ε., καθώς παραδοσιακά την βλέπουν ως αντίβαρο στην αγγλική επικυριαρχία, στο εσωτερικό της τελευταίας (αλλά και της Ουαλίας), η κατάσταση είναι χαρακτηριστική: όλος ο χάρτης καλύπτεται από το χρώμα της Εξόδου με μόνες νησίδες Παραμονής το Λονδίνο με τα περίχωρά του και τις υπόλοιπες βασικές πόλεις. Η διάκριση ανάμεσα στις μητροπόλεις και την ενδοχώρα είναι κάθετη και ριζική και θα πρέπει, κατά συνέπεια, να θεωρείται ως το βασικό ερμηνευτικό δεδομένο.

Ενθυμούμενοι, λοιπόν, έναν όρο που έχει κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί στις ΗΠΑ για να περιγράψει τη σύγκρουση των νεολαιίστικων κινημάτων του ’60 και των αποτόκων τους με την παραδοσιακή αμερικανική ιδεολογία (της «ενήλικης» Αμερικής), θα λέγαμε πως συναντάμε εδώ τον πυρήνα αυτού του πολιτιστικού πολέμου (για cultural wars γίνεται λόγος στις ΗΠΑ) που μαίνεται, υπογείως, στο εσωτερικό κάθε δυτικής χώρας από τη δεκαετία του ’70 κι έπειτα. Τόσο το Μπρέξιτ όσο και η άνοδος του Τραμπ στις ΗΠΑ συνιστούν προσπάθειες απάντησης της βουβής Ενδοχώρας απέναντι στην πολιτική, οικονομική μα και πολιτιστική κυριαρχία που ασκούν οι εκριζωμένες παγκόσμιες μητροπόλεις επί των εκάστοτε εθνικών τους μετόπισθεν. Και το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε, σε μεγάλο βαθμό, για τη σταθερή άνοδο της Ακροδεξιάς και του δεξιού λαϊκισμού μέσα στον δυτικό κόσμο, μιας κι η εν λόγω άνοδος χαρακτηρίζεται από μια θεμελιωδώς πολιτιστική διάσταση.

Αυτή η διαπίστωση εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τον ρόλο που παίζει το μεταναστευτικό ζήτημα στην ατζέντα του σύγχρονου λαϊκισμού, ο οποίος, όπως βλέπουμε, θα πρέπει να θεωρείται ως η άναρθρη κραυγή της περιφερειακής Βαθιάς Ενδοχώρας. Μακράν του να είναι απαραιτήτως ρατσιστές και ξενοφοβικοί, οι κάτοικοί της έχουν διαισθητικά αντιληφθεί την ιδιαίτερη σημασία που έχει ο φιλομεταναστευτισμός για τα πολιτιστικά ήθη της μητροπολιτικής ολιγαρχίας κι έτσι βρίσκουν στον αντιμεταναστευτισμό ένα ακόμα μέσο για την έκφραση της αντίθεσής του προς αυτήν. Διότι, φυσικά, υπάρχουν κι οι καθαρά υλικοί παράγοντες που εξηγούν τούτη την καχύποπτη στάση: αρχικά το γεγονός πως οι μετανάστες ρίχνουν τα μεροκάματα αλλά και αντικαθιστούν, σε ορισμένες περιπτώσεις (λόγω της αποβιομηχανοποίησης των δυτικών οικονομιών), τον γηγενή πληθυσμό όπως επίσης κι η διαπίστωση πως, όντας εγγύτερα στα κέντρα της παγκόσμιας οικονομίας οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί έχουν συχνά δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης που δεν έχουν οι ξεχασμένοι περιφερειακοί. Προφανώς και η ερμηνεία του φαινομένου δε σημαίνει απαραιτήτως και δικαιολόγησή του. Είναι όμως απαραίτητο να ξεκαθαρίζονται κάποια πράγματα, προκειμένου να ξέρουμε, κάθε φορά, τι έχουμε πραγματικά ν’ αντιμετωπίσουμε, δίχως να παρασυρόμαστε από αντιρατσιστικά παραληρήματα.

Το σημερινό πολιτικό αδιέξοδο

Διότι, κατά τα άλλα, τέτοιες αντιλήψεις συνιστούν δείγμα του σημερινού αδιεξόδου: από τη μια μεριά οι κοντόθωρες και αδιέξοδες πολιτικές των δυτικών ολιγαρχιών αλλά και η γενικότερη κοινωνική και οικονομική εξέλιξη των δυτικών κοινωνιών, που οδηγεί σ’ ένα είδος εξοστρακισμού των λαϊκών στρωμάτων χάριν της κυριαρχίας των «χίπστερ» μεσαίων και ανώτερων στρωμάτων· και από την άλλη ένας λαός απογοητευμένος και θυμωμένος, παραιτημένος όμως και ανίκανος να κινητοποιηθεί, που αφήνεται να άγεται και να φέρεται από απατεώνες λαϊκιστές διάττοντες αστέρες (όπως οι Φαράτζ και Τζόνσον στην Αγγλία) οι οποίοι προσπαθούν να βγουν στον αφρό της Ιστορίας. Ο τρόπος με τον οποίο πολιτεύτηκε η πλευρά του Leave στην Αγγλία είναι χαρακτηριστικός: ψεύτικα στοιχεία, προσπάθεια δημιουργίας αντιμεταναστευτικής υστερίας (με επιχειρήματα του τύπου «θα μπει η Τουρκία στην ΕΕ και θα γεμίσουμε με 76 εκατομύρια μουσουλμάνους»), συνωμοσιολογικά σενάρια για τον δήθεν «ύποπτο» ρόλο των στυλό που πρόσφεραν τα εκλογικά κέντρα και άκρατος λαϊκισμός κάθε είδους από δύο γελοίες προσωπικότητες που προσπάθησαν να γίνουν ηγέτες του κινήματος (Φαράτζ και Τζόνσον). Στο πλαίσιο αυτό όσοι στήριξαν την έξοδο της χώρας από την Ε.Ε. το έκαναν όχι απλώς ως αντίδραση στην άρχουσα ολιγαρχία αλλά ως αντίδραση εντελώς τυφλή και συναισθηματική. Ίσως να μην είναι υπερβολικά, υπό αυτήν την έννοια, ορισμένα δημοσιεύματα που αναφέρουν ότι μερίδα των οπαδών του Leave είναι πλέον πανικόβλητοι, καθώς δε φαντάζονταν ποτέ ότι η επιλογή τους θα κέρδιζε με αποτέλεσμα να έχουν τρομοκρατηθεί από τις επικείμενες συνέπειες του αποτελέσματος.

Άλλο πράγμα, δηλαδή, αυτό που αντικειμενικά μπορεί να σημαίνει μια τέτοια ψήφος και άλλο οι πραγματικοί λόγοι για τους οποίους την επέλεξαν οι ψηφοφόροι. Αδυνατούμε, ως εκ τούτου, να συμμεριστούμε τη χαρά διάφορων αριστερίστικων ή πατριωτικών κύκλων για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος -από πότε η τυφλή αντίδραση καθιερώνεται κι εγκωμιάζεται ως δείγμα πολιτικής ωριμότητας; Σίγουρα συνιστά ηθική ικανοποίηση να φαντάζεται κανείς τα ξυνισμένα μούτρα του Σόιμπλε ή των διάφορων χαρτογιακάδων τύπου Ντάιζελμπλουμ και Τουσκ κατά το άκουσμα των αποτελεσμάτων, ενώ επόμενο είναι η απέχθεια κάθε δημοκρατικώς σκεπτόμενου ανθρώπου για τη σύγχρονη ολιγαρχία να τον κάνει αυτομάτως να συμπαθεί κάθε αντίδραση των λαϊκών τάξεων απέναντι της, έστω κι αν πρόκειται για αντίδραση ανορθολογική -μέχρι εκεί όμως. Διότι οι πρώτες ενδείξεις δεν προμηνύουν τίποτε καλό: η γενικότερη στάση της Ε.Ε. («φύγετε το γρηγορότερο δυνατό») φανερώνει μάλλον ρεβανσισμό ενώ οι φήμες που κυκλοφορούν δείχνουν τον Σόιμπλε ακόμη πιο πεπεισμένο πως μόνο διά της οδού της «δημοσιονομικής πειθαρχίας» θα ξεπεράσει η Ε.Ε. τα προβλήματά της. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων προς το παρόν ευνοεί μόνο τον δεξιό και ακροδεξιό ευρωσκεπτικισμό ο οποίος, με τη σειρά του, θα χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο ως φόβητρο από την ολιγαρχία των Βρυξελλών και του Βερολίνου με σκοπό την επιβολή ενός ακόμη πιο αντιδημοκρατικού πλαισίου. Απέναντι σε αυτήν την κατάσταση, τα σενάρια περί ενός αριστερής κατεύθυνσης συνασπισμού των μεσογειακών χωρών υπό τις προτροπές Ρέντσι και Τσίπρα μόνο γέλιο προκαλούν.

 

  1. Τα γεωπολιτικά διακυβεύματα.

Το συμβολικό πλήγμα που το Μπρέξιτ επέφερε στην ιδεολογία της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης είναι καίριο. Ειδικά μάλιστα αν σκεφτούμε πως, από ιστορικής άποψης, η Βρετανία θεωρείται ως η σημαντικότερη μήτρα της νεοφιλελεύθερης ψευδοϊδεολογίας (ως πατρίδα του κλασικού φιλελευθερισμού) αλλά και ως ένας από τους πιο δυναμικούς εκφραστές της στο πλαίσιο του σημερινού χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού. Αλλά το πλήγμα αυτό δε θα έχει καμία καθαρά θετική συνέπεια αν δεν ενσωματωθεί μέσα σ’ ένα γενικότερο πολιτικό πρόταγμα, προερχόμενο από τον λαό και κυρίως από τα κομμάτια εκείνα που υποφέρουν εδώ και χρόνια από τον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό και, στην περίπτωση της Βρετανίας, στήριξαν μαζικά την έξοδο από την Ε.Ε. Είδαμε όμως ότι αυτά παραμένουν μέχρι σήμερα στο επίπεδο της ασαφούς ψήφου διαμαρτυρίας, ευνοώντας προς το παρόν τις δυνάμεις του δεξιού λαϊκισμού. Κατά συνέπεια, οι ανακατατάξεις στο στενά οικονομικό πλαίσιο δεν αναμένεται να είναι εξαιρετικά δυσμενέστερες για την Βρετανία, την Ε.Ε. και τον πλανήτη από αυτές που ήδη διαφαίνονταν από την αρχή της χρηματοπιστωτικής κρίσης και οι οποίες οφείλονται στα βαθύτερα, δομικά αδιέξοδα του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού, όπως προσπαθούμε να εξηγήσουμε αλλού[3]. Οι πραγματικοί κίνδυνοι λοιπόν δε φαίνεται να προέρχονται από τα καπρίτσια της «ελεύθερης αγοράς», τις κοντόθωρες μανούβρες των τεχνοκρατών και χαρτογιακάδων και την ανικανότητα της ευρωπαϊκής και αμερικανικής ολιγαρχίας, αλλά από τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις που το Μπρέξιτ συνεπάγεται.

Θα προσπαθήσουμε να είμαστε όσο πιο σαφείς γίνεται: Η Ευρώπη αντιμετωπίζει κατά τη γνώμη μας έναν παράξενο συνδυασμό αδιεξόδων. Πρώτον, τον ανερχόμενο ρωσικό επεκτατισμό ο οποίος έχει δομηθεί πάνω σε μια νεοαυτοκρατορική βάση. Δεύτερον, τα ασταμάτητα κύματα μετανάστευσης που αποσταθεροποιούν βαθιά τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, σε συνδυασμό με τη δημογραφική κρίση των γηγενών πληθυσμών που μεταβάλλει αθόρυβα την εθνική σύνθεση των ευρωπαϊκών κρατών. Σύστοιχος με αυτό είναι και ο ανερχόμενος ισλαμικός ριζοσπαστισμός που κατακτά σημαντικά κομμάτια των εντός Ευρώπης μουσουλμανικών πληθυσμών, ακόμα και όσων έχουν γεννηθεί και μεγαλώσει μέσα στις ευρωπαϊκές χώρες. Τρίτον, τη χρηματοπιστωτική κρίση που μετεξελίσσεται σε μια διαδικασία καταστροφής των ίδιων των βάσεων της καπιταλιστικής οικονομίας και ροκανίζει την υπεροχή της Ευρώπης, και της Δύσης γενικότερα, από την άποψη των στρατιωτικών συσχετισμών ισχύος. Τέταρτον, την παταγώδη αποτυχία της Ε.Ε. να προβάλει ένα συνολικό πολιτικό πρόταγμα για το μέλλον των κρατών της ανατολικής και νοτιοδυτικής Ευρώπης, λύνοντας έτσι οριστικά το παλιό και τακτικά επανερχόμενο πρόβλημα του εγκλωβισμού τους μεταξύ αντίπαλων δυνάμεων. Πέμπτον, την πλήρη κατάρρευση των ισσοροπιών που διαμορφώθηκαν μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο στη Μέση Ανατολή -εξέλιξη μοναδικής ιστορικής σημασίας που είναι δύσκολο να αξιολογηθεί πλήρως αυτή τη στιγμή. Έκτο, την απαράμιλλη αδράνειά της, οφειλόμενη στο γεγονός πως δεν αποτελεί μια θετική πολιτική δομή: Δεν έχει κεντρικούς στρατηγικούς άξονες, δε διαθέτει ένα κέντρο λήψης αποφάσεων και κανένα ενιαίο στρατιωτικό μηχανισμό. Δεν είναι ικανή να αποτελέσει έναν σοβαρό γεωπολιτικό παράγοντα παρά μια συσσωμάτωση με αποφατικό πρόσημο, η οποία απλά συμβάλλει στο να αποφεύγονται τα χειρότερα τόσο εντός Ευρώπης όσο και στα σύνορά της. Έβδομο, την αδυναμία της να διαμορφώσει μια κεντρική ευρωπαϊκή ταυτότητα ικανή να της προσφέρει εκείνο τον βαθμό πολιτικής ενότητας και κυριαρχίας που έχουν πετύχει ιστορικά τα εθνικά κράτη, ακόμα και όσα εξ αυτών είναι οργανωμένα σε ομοσπονδιακή βάση (όπως οι ΗΠΑ και ο Καναδάς, λ.χ.). Όγδοο, τον πρωτοφανή πολιτικό λήθαργο μέσα στον οποίο είναι βυθισμένοι οι ευρωπαϊκοί λαοί, αποτέλεσμα και της ανθρωπολογικής κρίσης του δυτικού ανθρώπου αλλά και της ιδιαίτερης ιστορίας της Ευρώπης, με τις τραγωδίες του 20ού αιώνα, την αποτυχία των εργατικών κινημάτων και την κτηνωδία των κομμουνιστικών καθεστώτων να παίζουν έναν καίριο ρόλο.

Από αυτή την άποψη, φάινεται πως το Μπρέξιτ σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα προς την κατεύθυνση της αποσάθρωσης της ευρωπαϊκής αλλά και γενικότερα δυτικής ισχύος, καθώς φαίνεται πως ανοίγει το πρώτο σοβαρό μεταπολεμικό ρήγμα εντός των δυτικών συμμαχιών. Έχουμε και στο παρελθόν δει αντιθέσεις μεταξύ των δυτικών συμμάχων, όπως στην περίπτωση της εναντίωσης Γαλλίας και Γερμανίας στην αμερικανική επέμβαση στο Ιράκ, ή παλιότερα την αποχώρηση της Γαλλίας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ, την διαφοροποίηση της αμερικανικής πολιτικής σχετικά με τον χειρισμό της κρίσης του Σουέζ κ.ο.κ. Ωστόσο, από το 1949 μέχρι τις 23 Ιουνίου 2016 καμία κυβέρνηση, και κυρίως κανένας λαός, δεν αποφάσισε να εγκαταλείψει οριστικά κάποιον υπερεθνικό οργανισμού όπως το ΝΑΤΟ ή η ΕΟΚ-Ε.Ε.-Ευρωζώνη. Ποιές μπορεί να είναι οι συνέπειες αυτού του ρήγματος; Θα πρέπει πρώτα-πρώτα να λάβουμε υπόψιν μια παλιά και δοκιμασμένη τακτική των εχθρών της Δύσης: την προσπάθεια να διασπάσουν τις δυτικές δυνάμεις, να χρησιμοποιήσουν την μία ενάντια στην άλλη. Απέναντι σε αυτή την τακτική, συσσωματώσεις όπως η Ε.Ε. και ειδικά το ΝΑΤΟ αποτελούσαν κατά τα τελευταία 70 χρόνια μια πολύ αποτελεσματική ασπίδα.

Βαλκανοποίηση της Ευρώπης;

Συνεπώς, η κατάσταση που διαμορφώνεται από το Μπρέξιτ είναι πρωτοφανής για την ευρωπαϊκή και αμερικανική διπλωματία και, φυσικά, τους απορρέοντες από αυτές στρατιωτικούς σχεδιασμούς. Στο Εντιτόριαλ του προηγούμενου τεύχους μιλούσαμε για τον φόβο των Αμερικανών απέναντι σε μια διάσπαση της Ευρώπης και τις ανάγκες ανασχεδιασμού της νατοϊκής στρατηγικής για τη Γηραιά Ήπειρο. Και αν αυτό ισχύει για το μικρό οικόπεδο στην ανατολική Μεσόγειο που λέγεται Ελλάδα, τι ισχύει στην περίπτωση μιας χώρας με τη συμβολική και πραγματική βαρύτητα της Μεγάλης Βρετανίας; Το ΝΑΤΟ θα πρέπει τώρα να λάβει υπόψιν του και την πιθανότητα ανάπτυξης ενδοευρωπαϊκών ανταγωνισμών σε κρίσιμες για την ασφάλεια της Ευρώπης μελλοντικές εποχές. Κάτι που αποτελεί ίσως τον μεγαλύτερο εφιάλτη των Αμερικανών, καθότι όχι μόνο χρειάστηκε να επέμβουν δύο φορές μέσα σε μισό αιώνα για να τους τερματίσουν, αλλά και να παραμείνουν παρόντες στην Ευρώπη εδώ και 70 χρόνια για να είναι σίγουροι -μεταξύ άλλων- πως αυτοί δε θα ξαναρχίσουν.

Σημάδια τέτοιων πιθανών επιπλοκών είδαμε πρόσφατα, με τις περίεργες δηλώσεις του Γερμανού υπουργού εξωτερικών Στάϊνμάϊερ απέναντι στις μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις που πραγματοποίησε το ΝΑΤΟ στην ανατολική Ευρώπη, την γενικότερη αύξηση του επιπέδου ετοιμότητας και την ενίσχυση των δυνάμεών του σ’ αυτήν. Πιστεύουμε πως αυτή η κίνηση θα πρέπει να ερμηνευτεί ως μια προσπάθεια να διατηρήσει η Γερμανία καλές σχέσεις με τη Ρωσία, δηλαδή με τον βασικό -και κρίσιμο για την βιομηχανία της- ενεργειακό της προμηθευτή, απέναντι στον οποίο άλλωστε έχει υπάρξει αρκετά επιπόλαιη: Στήριξε με απροθυμία τις κυρώσεις εναντίον του μετά την ουκρανική κρίση, ασκεί παρασκηνιακές πιέσεις για να αρθούν σύντομα, δεν έδειξε αρκετά αποφασιστική στάση απέναντι στην προσάρτηση της Κριμαίας και στις συγκρούσεις στην ανατολική Ουκρανία. Έτσι, με την αποχώρηση της Μεγάλης Βρετανίας, που υπήρξε ο πιο ένθερμος υποστηρικτής της σκληρής στάσης απέναντι στον Πούτιν, η Ε.E. χάνει έναν αντισταθμιστικό παράγοντα απέναντι στην πιθανή ενδοτικότητα της ηπειρωτικής ευρώπης προς την Ρωσία, λόγω ενεργειακής εξάρτησής της αλλά και της γενικότερης αίσθησης ανασφάλειας. Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται η σημασία της στρατιωτικης προστασίας που παρέχουν οι ΗΠΑ και, συνακόλουθα, το ερώτημα του ποιος θα αναλάβει τα ηνία του «αμερικανικού δακτύλου» εντός Ε.E., που παραδοσιακά κρατούσε η Μεγάλη Βρετανία. Αν αυτή είναι η Γαλλία, τότε αυτή η χώρα καλείται να παίξει έναν ρόλο στον οποίο δε θα μπορέσει εύκολα να ανταποκριθεί: Μέχρι πρότινος, συμμαχώντας με την Μ. Βρετανία ή, ευκαιριακά, με την Ιταλία και την Ισπανία, κατάφερνε να συγκρατεί τις επιδιώξεις του κεντροευρωπαϊκού «άξονα», της Γερμανίας και των κολαούζων της. Δίχως την Μ. Βρετανία, με μια προβληματική οικονομία, με αδύναμους συμμάχους, με μια εντελώς ανίκανη -στα όρια του γελοίου- πολιτική τάξη, η Γαλλία δε θα μπορέσει κατά πάσα πιθανότητα να αποτελέσει σημαντικό αντίβαρο απέναντι στις κοντόθωρες, υπαγορευόμενες από τα στενά οικονομικά συμφέροντα και από μια άκαμπτη λογική, τακτικές της Γερμανίας σε ζητήματα εσωτερικής αλλά κυρίως εξωτερικής πολιτικής. Τα αδιέξοδα, η αδράνεια, η σταθερή αβεβαιότητα και, πιθανόν, η ουσιαστική απαξίωση της Ε.E.-Ευρωζώνης και η διάσπασή της σε δύο ή περισσότερους περιφερειακούς σχηματισμούς, θα πρέπει να θεωρούνται ως πιθανές εξελίξεις. Κάτι τέτοιο μπορεί να υποστηριχθεί in fine και απο τις ΗΠΑ προκειμένου να λήξει η αβεβαιότητα και να βρεθούν πιο αποτελεσματικά πολιτικο-οικονομικά σχήματα που θα κρατούν την Ευρώπη στοιχειωδώς ενωμένη.

Ενα δεύτερο σημείο είναι το σημαντικό πλήγμα αξιοπιστίας που δέχεται η Ε.Ε. ως παράγοντας ισχύος και η ενίσχυση, παράλληλα, των αποσχιστικών τάσεων των ευρωπαϊκών κρατών αλλά και επαρχιών που διαφοροποιούνται πολιτισμικά εντός της επικράτειάς τους. Εκτός από τη περίπτωση της Σκωτίας που ανακινεί το ζήτημα της επανάληψης του δημοψηφίσματος του 2015 αλλά και της Καταλωνίας που ψήφισε το 2014 υπέρ της δημιουργίας ανεξάρτητου κρατους (το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ακυρώθηκε έπειτα από το συνταγματικό δικαστήριο), είδαμε προσφατα τις συγκρούσεις στη Βρετάνη της Γαλλίας με το κίνημα των λεγόμενων «κόκκινων σκούφων», που έφεραν στην επιφάνεια το ξεχασμένο ζήτημα της διαφοροποίησης της τοπικής ταυτότητας. Εχουμε επίσης το παλιό αυτονομιστικό κίνημα στην Κορσική που είναι μεν σε λήθαργο αλλά που θα μπορούσε θεωρητικά να ξαναφουντώσει βασιζόμενο στην παραδοσιακή έχθρα των Κορσικανών απέναντι στους Γάλλους, την Λίγκα του Βορρά στην Ιταλία που θέλει να αποχωριστεί το ελεγχόμενο από τις τοπικές μαφίες νότιο τμήμα της χώρας και βέβαια την περίεργη ισορροπία δυνάμεων στα Βαλκάνια, όπου ένα σωρό ζητήματα παραμένουν άλυτα.

Ταυτόχρονα, η ιστορική αμφιταλάντευση των κρατών της ανατολικής Ευρώπης, σε συνδυασμό με την κάμψη της ευρωπαϊκής οικονομίας και τις σύστοιχες κοινωνικές κρίσεις που αυτή μπορεί να προκαλέσει ενδυναμώνουν τις φυγόκεντρες τάσεις στο εσωτερικό της ηπείρου. Τέτοιες τάσεις εκφράζονται προς το παρόν με την άνοδο στην εξουσία ευρωσκεπτικιστικών τάσεων, όπως στην Πολωνία και παρολίγον στην Αυστρία, με την ενδυνάμωση του Εθνικού Μετώπου στην Γαλλία και του κόμματος Εναλλακτική για τη Γερμανία στην Γερμανία και, βέβαια, με την περίπτωση του ακροδεξιού Ορμπάν στην Ουγγαρία. Ακόμα και αν τέτοιες τάσεις απορροφώνται από το ΝΑΤΟ και την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα, δίχως κάποια άμεση ανατροπή συσχετισμών από γεωπολιτικής άποψης, το συμβολικό μήνυμα είναι ξεκάθαρο: Η Ευρώπη και η Δύση γενικότερα αδυνατεί να συμμαζέψει τα του οίκου της και έτσι καθίσταται πιο ευάλωτη στα μάτια όσων την επιβουλεύονται.

Πρόκειται με άλλα λόγια για μια μοναδική ιστορική ευκαιρία που η ρωσική ολιγαρχία δε θα αφήσει να πάει χαμένη. Η κρίση στην Ουκρανία κατέδειξε τις πρωτοφανείς αδυναμίες της Ε.E. από άποψης γεωπολιτικού σχεδιασμού, οικονομικής προστασίας και στρατιωτικής αποτροπής. Χώρες όπως η Μολδαβία, όπου επιβιώνει ένας περίεργος ρωσικός θύλακας στην περιοχή της Υπερδνειστερίας, η Γεωργία και η γενικότερη περιοχή του Καυκάσου έχουν δίπλα τους έναν αποφασισμένο Πούτιν, ικανό να χρησιμοποιήσει την στρατιωτική απειλή, τα οικονομικά ανταλλάγματα και τον ενεργειακό εκβιασμό για να τις καθυποτάξει. Και από την άλλη πλευρά, μια αμφιταλαντευόμενη και ασταθής Ε.E., χωρίς επαρκή επιρροή σε κρίσιμες περιοχές όπως η Μέση Ανατολή και ο Καύκασος. Αυτή η αδυναμία της στερεί την άνετη πρόσβαση σε κοιτάσματα που θα της επέτρεπαν να παράσχει ενεργειακή ασφάλεια στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης και να τις απαλλάξει από την ρωσική επιρροή. Συν τοις άλλοις, η Ε.E. αρκείται σε κομπορρήμονες διακηρύξεις για θεσμικές αλλαγές, προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και καταπολέμηση της διαφθοράς, δίχως να προτείνει μια συγκεκριμένη μακροπρόθεσμη στρατηγική και έμπρακτες, αξιόπιστες λύσεις[4]. Αυτές οι αδυναμίες είναι προφανείς σ’ αυτούς τους λαούς από καιρό, πράγμα που εκφράστηκε ξεκάθαρα με την υποστήριξη που όλες οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης (από την Νορβηγία μέχρι την Ουκρανία και τη Βουλγαρία!) αλλά και του Καυκάσου προσέφεραν στην αμερικανική «εκστρατεία των προθύμων» κατά του Ιράκ, τη στιγμή που ο ευρωπαϊκός πυρήνας ήταν αντίθετος με αυτήν.

Οι γεωπολιτικές επιπτώσεις της κρίσης ταυτότητας.

Η πίεση να εγκαταλειφθούν από τους ευρωπαϊκούς λαούς οι εθνικές τους ταυτότητες υπήρξε η ανομολόγητη κεντρική στρατηγική της ευρωπαϊκής ολιγαρχίας εδώ και πολλά χρόνια. Παρ’ όλο που η προσπάθεια να κατασιγαστούν τα εθνικά πάθη και οι ανταγωνισμοί κατά τα πρώτα χρόνια της γέννησής των ευρωπαϊκών κοινοτήτων και, γενικότερα, να συναδελφωθούν οι ευρωπαϊκοί λαοί, δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να μας βρει αντίθετους, πρέπει να τονίσουμε πως αυτή η τάση μετατράπηκε πολύ γρήγορα σε μια δυναμική διάλυσης των δομών αυτοπροσδιορισμού των ευρωπαϊκών λαών, βυθίζοντάς τους σε μια πρωτοφανή κρίση ταυτότητας: Από τη μία οι κλασσικές εθνικές ταυτότητες υπήρξαν υποτίθεται αιτίες όλων μας των δεινών, από την άλλη η ενναλλακτική που ο ευρωπαϊκός Μολώχ μας παρέχει είναι εκείνη ενος διαδικασιο-τεχνοκρατικού τέρατος χωρίς κανένα θετικό αξιακό περιεχόμενο. Ο στεγνός νεοφιλελευθερισμός, η στείρα τεχνοκρατική κουλτούρα και η ελεύθερη κυκλοφορία στις μητροπόλεις της Ευρώπης δεν μπορούν να αποτελέσουν βάση διαμόρφωσης μιας κοινής ταυτότητας, καθώς, όπως είδαμε, συνιστούν κυρίως μια θεσμική κατοχύρωση του τρόπου ζωής και της κοσμοαντίληψης της σημερινής ολιγαρχίας που ελάχιστα έχει να πει στον απλό κόσμο, ο οποίος επιπλέον πλήττεται βάναυσα από τις βασικές τους πρακτικές συνεπαγωγές. Εντός αυτού του πλαισίου, το «ευρωπαϊκό οικοδόμημα» συνιστά κτίσμα με σαθρότατα θεμέλια, καθώς θα έλεγε κανείς πως χτίστηκε στα θεσμικά παρασκήνια, πίσω από κλειστές πόρτες κι ερήμην των λαών. Λειτούργησε όσο λειτούργησε στο βαθμό που η Ευρώπη δεν αντιμετώπιζε κάποια ουσιαστική κρίση αλλά άρχισε να κλυδωνίζεται από τη στιγμή που η ήπειρος μπήκε σε μια εποχή αναταράξεων, κατά την οποία οι λαοί βλέπουν την ταυτότητα αλλά και την κοινωνικοοικονομική τους κατάσταση να βάλλονται πολλαπλά. Έτσι, σήμερα, οι παλιές πατριωτικές αναφορές έχουν ξεφτίσει, ενώ το υποτιθέμενο σύγχρονο «κοινό ευρωπαϊκό όραμα» προκαλεί στην καλύτερη περίπτωση γέλια. Κατά συνέπεια, σε περίπτωση που η ακεραιότητα της ηπείρου κινδυνεύσει στα σοβαρά, για ποιούς λόγους θα δεχτεί ένας Ευρωπαίος να ρισκάρει τη ζωή του για να την υπερασπιστεί;

Αυτό δε σημαίνει πως επίκειται στο άμεσο μέλλον η επιστροφή στις εθνικές ρίζες και η διάλυση της Ε.Ε. Κατά πάσα πιθανότητα, τα μέλη που θα απομείνουν σε αυτό τον περίεργο σχηματισμό θα συσφίξουν τους δεσμούς τους, αλλά δεν θα μεταβάλλουν αυτές τις βαθύτερες δομικές αδυναμίες. Επομένως, στις κρίσιμες ιστορικές στιγμές όπου θα απειληθεί η ασφάλεια και η ακεραιότητα κάποιων μελών της, η Ε.Ε. μπορεί να καταρρεύσει σαν πύργος από τραπουλόχαρτα εξαιτίας της άρνησης των λαών της να υπερασπιστούν ένα άγνωστο έως εχθρικό για αυτούς πολιτικό σχηματισμό.

Η μεταναστευτική κρίση πρέπει να εξεταστεί κυρίως από την σκοπιά της όξυνσης της κρίσης ταυτότητας που μαστίζει τους ευρωπαϊκούς λαούς και όχι μόνο από τη στενότερη σκοπιά της αδυναμίας οικονομικής αφομοίωσής τους λόγω της αποβιομηχάνισης και της κρίσης. Πιστεύουμε πως η μαζική μετανάστευση δοκιμάζει τις περιορισμένες δυνατότητες χειρισμού κρίσεων από την ευρωπαϊκή γραφειοκρατική βαβέλ, ενώ ταυτόχρονα εξασθενεί σημαντικά την όποια διάθεση των ευρωπαϊκών λαών να προστατεύσουν το κατ’ ευφημισμόν «κοινό τους σπίτι» μιας και, όπως είδαμε παραπάνω, το μεταναστευτικό αποτελεί γι’ αυτούς προνομιακό πεδίο έκφρασης της αποξένωσής τους από τις πρώτες. Από την άλλη πλευρά, η αργή αλλαγή της εθνικής σύνθεσης των ευρωπαϊκών λαών που επιτελείται κατ’ αυτόν τον τρόπο, πρέπει να εξεταστεί σε συνδυασμό με την εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού στην αφρικανική ήπειρο και στη Μέση Ανατολή. Πρόκειται για περιοχές με διαρκή αδυναμία διαμόρφωσης βιώσιμων πολιτικών δομών που θα μπορούσαν να συγκρατήσουν τους πληθυσμούς τους, με αποτέλεσμα οι τελευταίοι να προτιμούν την εύκολη λύση της μετάθεσης ενός μέρους των συνεπειών του προβλήματος -μέσω της μαζικής μετανάστευσης- στον δυτικό κόσμο κι εν προκειμένω στην Ευρώπη[5]. Εντούτοις, τα αλλεπάλληλα κύματα φυγής προς μια καχεκτική ευρωπαϊκή οικονομία οξύνουν τα ενδημικά προβλήματά μας και αυξάνουν τον κίνδυνο απρόβλεπτων εξελίξεων. Η σταδιακή αποδυνάμωση της πολιτιστικής συνοχής των ντόπιων ευρωπαϊκών πληθυσμών, που μπορούν να αποτελέσουν παράγοντα πολιτικής σταθερότητας, θα οδηγήσει σε άνοδο ακροδεξιών κομμάτων, σε γενικευμένες συγκρούσεις πληθυσμών σε ζώνες εντός ή πέριξ των μητροπόλεων, στην υιοθέτηση δραστικών λύσεων περιορισμού της μετανάστευσης, και σε ένα γενικότερο κοινωνικό χάος που καθιστά τα ευρωπαϊκά κράτη πολύ πιο ευάλωτα και δίνει πόντους φερεγγυότητας σε αυταρχικά και λαϊκιστικά μορφώματα της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς τα οποία θα παρουσιάζονται, όλο και περισσότερο, ως οι μόνοι πολιτικοί παίκτες ικανοί να πουν τα πράγματα με τ’ όνομά τους αλλά και να βάλουν τάξη στο διαφαινόμενο χάος (η περίπτωση του ούγγρου Ορμπάν είναι χαρακτηριστική εν προκειμένω).

Η δυναμική του χάους στη Μέση Ανατολή

Ενα άλλο σημαντικό ζήτημα είναι τα νέα δεδομένα που δημιουργεί η κατάρρευση των ισορροπιών στην Μέση Ανατολή. Η παρουσία των Αμερικανών και του Ισραήλ εγγυώνται, προς το παρόν, το ότι ούτε οι επεκτατικές βλέψεις του Ερντογάν, ούτε και εκείνες των παρανοϊκών σαουδαράβων ή καταριανών πατρόνων του δεν πρόκειται να λάβουν την μορφή μιας συμπαγούς οντότητας ικανής ν’ αποτελέσει σοβαρό γεωπολιτικό κίνδυνο. Ωστόσο, μια παγιωμένη κατάσταση διαρκούς αστάθειας δεν είναι μικρότερος παράγοντας ανησυχίας, ειδικά αν λάβουμε υπόψιν την σταθερή προσπάθεια διείσδυσης της Ρωσίας στην περιοχή προκειμένου να αποκτήσει την πολυπόθητη, εδώ και αιώνες, άνετη πρόσβαση στα νερά της Μεσογείου[6]. Η ανάσχεση της δυτικής επιρροής σε αυτή την περιοχή δεν θα είναι εύκολη υπόθεση για κανέναν από τους αντιπάλους της. Αλλά αν για τις ΗΠΑ τα διακυβεύματα είναι κατά βάση ενεργειακά και οικονομικά, για την Ευρώπη είναι κυρίως υπαρξιακά. Ο ρωσικός, καθώς και ο κινεζικός επεκτατισμός[7], σε συνδυασμό (ή ίσως και μελλοντική τακτική συνεργασία;) με το ριζοσπαστικό Ισλάμ θα λάβουν έτσι τη μορφή μιας ημικυκλωτικής κίνησης απέναντι σε μια Ευρώπη η οποία τρέχει σταθερά πίσω από τις εξελίξεις και κινδυνεύει να χάσει την όποια αποτρεπτική ισχύ της προσέφερε η ενότητά της και η οικονομική της ευρωστία.

Έπειτα, η κατάρρευση των κρατών της Μέσης Ανατολής και της Βορείου Αφρικής έχει ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα. Αν και κακέκτυπα των δυτικών εθνων-κρατών, τα κράτη αυτά λειτούργησαν σε κάποιο βαθμό ως φορείς των απελευθερωτικών δυτικών ιδεωδών και εισήγαγαν ορισμένα θετικά στοιχεία της δυτικής κουλτούρας στις ανατολικές κοινωνίες (μια μορφή εκκοσμίκευσης, εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας, δημιουργία μιας στοιχειώδους κεντρικής διοίκησης κ.λπ.). Η εξαφάνισή τους θα σφραγίσει την από καιρό δρομολογημένη οπισθοχώρηση του δυτικού προτάγματος και τον γεωγραφικό περιορισμό του εντός των ιστορικών του συνόρων της Δυτικής Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής.

Εν κατακλείδι, είναι σε κάθε περίπτωση πολύ δύσκολο να φωτίσουμε καλύτερα την κατάσταση που διαμορφώνεται. Αλλά δεν πιστεύουμε πως το Μπρέξιτ θα είναι καταλύτης καινοφανών εξελίξεων. Οι συσχετισμοί ισχύος στην ανατολική ευρώπη, τη Μέση Ανατολή και την βόρεια Αφρική έχουν κλονισθεί εδώ και αρκετό καιρό. Η επέλαση του ριζοσπαστικού Ισλάμ έχει τις ρίζες της στην αποτυχία των λαών της Μέσης Ανατολής να διαμορφωθούν ως συνεκτικά εθνικά κράτη, ενδυναμώνοντας τις τάσεις αναβίωσης του χαλιφάτου. Η ανατολική Ευρώπη δεν κατάφερε να απαλλαχθεί από τον ενοχλητικό της γείτονα, ο οποίος, πάλι λόγω της αδυναμίας συγκρότησης μιας εθνικής κοινότητας, ρέπει προς τον αυτοκρατορικό επεκτατισμό. Οι δύο αυτές τάσεις συγκλίνουν προς τον στρατηγικό στόχο της κατάκτησης της δυτικής και βόρειας Ευρώπης, σε μια δυσμενή για αυτήν περίοδο. Έπειτα, η αναμφισβήτητη βαρύτητα της -ηπειρωτικών διαστάσεων- Κίνας, η οποία ενδυναμώνεται χάρη στις στρεβλώσεις και την παρασιτική φύση του δυτικού καπιταλισμού, προσθέτει έναν ακόμα παράγονται αποσταθεροποίησης της δυτικής ισχύος τόσο στο εσωτερικό της ευρωπαϊκής ηπείρου (μέσω της οικονομικής διείσδυσης) όσο και στην Αφρική αλλά και στην Απω Ανατολή (μέσω της αναζωπύρωσης των εντάσεων με την Ιαπωνία και τις ευθείες προκλήσεις απέναντι στην στρατιωτική πρωτοκαθεδρία των Αμερικανών στην περιοχή[8]).

Από την άλλη πλευρά, η παραπάνω ανάλυση της κοινωνικής κατάστασης στην Ευρώπη αποκλείει μια αναβίωση των μοντέλων ένωσης που επικράτησαν κατά τις ιστορικές περιόδους που προηγήθηκαν του Β´Π.Π. Το μοναρχικό μοντέλο που νοσταλγούσε ο Δάντης, αλλά και η μεττερνίχεια ισορροπία δυνάμεων μεταξύ ανταγωνιζόμενων κυρίαρχων εθνικών κρατών φαντάζουν ως ιστορικά απολιθώματα μπροστά στην αργή αλλά σταθερή κατάρρευση των δομών των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ενώ η αμφίσημη προσπάθεια ένωσης που ξεκίνησε μετά τον Β´Π.Π. πνέει τα λοίσθια. Εν τέλει, κατά πάσα πιθανότητα το Μπρέξιτ θα επιδράσει ως επιταχυντής εξελίξεων που έχουν από καιρό δρομολογηθεί στα πλαίσια της βαθύτερης ιστορικής τάσης που περιγράφεται ως παρακμή του δυτικού πολιτισμού. Χωρίς κανείς να μπορεί να πει με σιγουριά τι θα επακολουθήσει.

_________________________________________________________

[2] Βλ. σχετικά με αυτήν την ανάλυση το κείμενο του Κ. Γκιλουί, «“Ζώντας μαζί” ή χωριστά; Η πολυπολιτισμικότητα και η ρήξη του κοινωνικού δεσμού», Πρόταγμα, τ. 8, Νοέμβριος 2015.

[3] Βλ. το πρώτο μέρος του «Εντιτόριαλ» του 8ου τεύχους του Προτάγματος.

[4] Η περίπτωση της Ουκρανίας θα καταγραφεί πιστεύουμε ως μια πολύ σημαντική στρατηγική αποτυχία. Η πρόταση σύνδεσης που η ΕΕ παρουσίασε περιελάμβανε ολόκληρα κατεβατά θεσμικών αλλαγών και ένα μικρό κονδύλι πεντακοσίων εκκατομμυρίων ευρώ, ενώ δεν είχε σοβαρά πολιτικά ερείσματα εντός της χώρας. Αντίθετα, ο Πούτιν προσέφερε 15 δισ δολλάρια και μια σειρά από ενεργειακά ανταλλάγματα που έμμεσα ξεφτίλισαν τους Ευρωπαίους, ενώ είχε φροντίσει να αποκτήσει σημαντική πολιτική επιρροή. Στο τέλος, μαζί με τις σχεδόν εμφύλιες συγκρούσεις, τα ειδεχθή εγκλήματα και την γελοιοποίηση της Ε.Ε. παγκοσμίως, η ευρωπαϊκή πορεία βρέθηκε να εκπροσωπείται από τους νεοναζί του Δεξιού τομέα και, ουσιαστικά, να βασίζεται στην ιστορική πείρα της βαναυσότητας των ρώσων (μαζική εξόντωση ουκρανών χωρικών από τoν Στάλιν κλπ). Το ανατολικό τμήμα της χώρας, παρά τις συμφωνίες μεταξύ δυτικών και Πούτιν έχει ουσιαστικά περάσει υπό τον έλεγχο του ρωσικού στρατού, αποτελώντας, μαζί με την περιοχή του Καυκάσου, την Υπερδνειστερία και τα Βαλκάνια, έναν ακόμα θύλακα αστάθειας στην ανατολική Ευρώπη.

[5] Το συγκριμένο πρόβλημα είχε ήδη επισημανθεί και από τον Καστοριάδη στο κείμενό του «Ποιά Ευρώπη; Ποιές απειλές; Ποιά άμυνα;»

[6] Η προσάρτηση της Κριμαίας πρέπει να ιδωθεί ώς ενα στρατηγικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση. Είχε προηγηθεί η επεμβαση στη Γεωργία το 2008, πάνω στην ίδια λογική καθώς και η προσπάθεια προσεταιρισμού της Ελλάδας, που έληξε άδοξα με την πτώση του Κώστα Καραμανλή, επαναλήφθηκε ως σύντομη μπλόφα από την κυβέρνηση Τσίπρα και συνεχίζεται υπό μορφήν έμμεσης διείσδυσης, διά του προσεταιρισμού βασικών και δραστήριων μονών του Αγίου Όρους, όπως το Βατοπαίδι. Παράλληλα, η ανοιχτή αμφισβήτηση της οικουμενικότητας του Οικουμενικού Πατριάρχη από πλευράς (του πατριάρχη Ρωσίας) Κύριλλου, στα πλαίσια της προσπάθειας του τελευταίου ν’ ανακηρυχθεί ποιμένας ολόκληρης της Ορθοδοξίας (μιας και άρχει του μεγαλύτερου, πληθυσμιακά, ποιμνίου), συνιστά ακόμα μια ένδειξη του ρωσικού επεκτατισμού.

[7] Η οικονομική διείσδυση των Κινέζων στην Αφρική αυξάνεται σταθερά και σύντομα δε θα μπορεί να αγνοηθεί, ενώ θα πρέπει να σημειωθεί κι η άφιξή τους στην ίδια την Ευρωπαϊκή μεθόριο, μέσω των επενδύσεων στο λιμάνι του Πειραιά, το οποίο ήδη έχει καταστεί τρίτος σημαντικότερος μεσογειακός κόμβος σε ό,τι αφορά στη διακίνηση κοντέινερ.

[8]  Χαρακτηριστική είναι η αναβίωση από πλευράς Κίνας του ξεχασμένου ζητήματος της κυριαρχίας επι δύο βραχονησίδων της ανατολικής θάλασσας της Κίνας, κοντά στην Ταϊβάν, που αποκαλούνται Senkaku για τους Ιάπωνες και Diaoyou για τους Κινέζους. Οι βραχονησίδες κατακτήθηκαν το 1895 από την Ιαπωνία κατά την επέμβασή της στην Ταϊβάν και μέχρι πρόσφατα οι Κινέζοι δεν είχαν προβάλει αξιώσεις για αυτές. Η ύπαρξη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων είναι αναμφισβήτητα ένας από τους λόγους, αλλά η γενικότερη πολιτική επέκτασης της επιρροής και της ισχύος της Κίνας παίζει στο σημείο αυτό τον σημαντικότερο ρόλο. Μια κλιμάκωση μεταξύ Ιαπωνίας και Κίνας απειλήθηκε πριν μερικά χρόνια, αλλά έληξε με την αποφασιστική στάση των Αμερικανών και τις ευθείες απειλές προς την Κίνα. Η ένταση στην περιοχή παραμένει, καθότι η Κίνα έχει στήσει στρατιωτικές βάσεις σε βραχονησίδες στη νότια θάλασσά της, ενώ η διέλευση των Αμερικανικών πλοίων και αεροσκαφών πάνω από ορισμένα σημεία της περιοχής δεν είναι απρόσκοπτη. Πράγμα που συνέβαλε στην μερική μετατόπιση του στρατηγική ενδιαφέροντος των Η.Π.Α από την Μέση στην Άπω Ανατολή τα τελευταία χρόνια.

Posted in Κείμενα | 5 σχόλια

Αποανάπτυξη-Τοπικοποίηση (Μια Συζήτηση Με Τον Γ. Μπίλλα)

Μια Συζήτηση (29/05/2015) με τον Γιάννη Μπίλλα Για Την Αποανάπτυξη και την Τοπικοποίηση.

 

 

Θεματολογία

– Αυτοσυστάσεις… (1:03)

– Αποανάπτυξη (Γενικά Πλαίσια & Περιεχόμενο) (2:48)

– Αποανάπτυξη & Τοπικοποίηση (1) (9:14)

– Οικολογικό Αποτύπωμα» (9:48)

– Αποανάπτυξη & Τοπικοποίηση (2) (14:52)

– Εγχώρια Κοινοτιστική Παράδοση (16:30)

– Ο Νέος Ανθρωπολογικός Τύπος
(Διαδοχή & Παραλληλία Ανθρωπολογικών Τύπων) (19:28)

– Παραγωγικός & Χρηματοπιστωτικός
Καπιταλισμός
(Ανθρωπολογικός Τύπος) (22:33)

– Αυτοθέσμιση & Δημιουργία (26:06)

– Αποανάπτυξη & Καπιταλισμός
(Ενσωμάτωση & Άμυνες) (27:07)

– Φιλελευθερισμός & Μαρξισμός (1) (29:48)

– Τα Ρωσικά Μιρ (30:40)

– H Μαρξική Αφήγηση (32:21)

– Φιλελευθερισμός & Μαρξισμός (2) (33:48)

– «Αρχαϊκές Κοινωνίες & Καπιταλισμός (34:54)

– Η Ιδέα Της Προόδου
(Μια Ευθύγραμμη Αντίληψη) (35:53)

– Περί Αναγκών & Νοημάτων (45:43)

– Τα Προτάγματα Της Αποανάπτυξης (49:58)

– Επιστήμη & Τεχνολογία
(Καπιταλιστικός & «Αποανεπτυγμένος» Κόσμος) (52:03)

– Περί… Ανοικτότητας (54:59)

– «Πράσινη Ανάπτυξη»
(Ένα Καπιταλιστικό Ιδεολόγημα) (57:40)

– Κοινωνική/Συνεργατική & Αλληλέγγυα Οικονομία (01:02:00)

– Μερικές Σκέψεις…
(Ανάθεση- Αυτενέργεια-Δικτύωση) (01:06:38)

– Μερικοί Θεωρητικοί… (01:09:28)

– Κοινωνική Ευθύνη & Αυτενέργεια (01:11:09)

Posted in Αναδημοσιεύσεις | Σχολιάστε

Εκδήλωση για τον τζιχαντισμό: οι 2 εισηγήσεις και η συζήτηση.

Σε παγκόσμια αποκλειστικότητα, παρουσιάζουμε τα «ντοκουμέντα» από την εκδήλωσή μας, που έγινε στις 31/03 στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων των Συναδέλφων. Μετά τα κείμενα των δύο εισηγήσεων που έγιναν, ακολουθεί το ηχητικό αρχείο, το οποίο περιλαμβάνει τόσο τις εισηγήσεις όσο και την κουβέντα που ακολούθησε.

παρουσιαση_συναδελφων

Ο τζιχαντισμός ως σύμπτωμα των σύγχρονων αδιεξόδων της Δύσης και του μη δυτικού κόσμου – ΜΕΡΟΣ Α

 

Ο τζιχαντισμός ως σύμπτωμα των σύγχρονων αδιεξόδων της Δύσης και του μη δυτικού κόσμου – ΜΕΡΟΣ Β

 

 

Ηχητικό αρχείο από την εκδήλωση

 

Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

«Ριζοσπαστικοποιήσεις» και «ισλαμοφοβία»: ο βασιλιάς είναι γυμνός

του Ζιλ Κεπέλ

Μια από τις παράπλευρες απώλειες των τρομοκρατικών επιθέσεων του 2015 ήταν το γαλλικό πανεπιστήμιο. Ενώ οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες είναι οι πρώτες τη τάξει υπεύθυνες να ερμηνεύσουν το φαινόμενο της τρομοκρατίας που, στα πλαίσια μιας άνευ προηγουμένου εξάπλωσης, χτύπησε και τη Γαλλία, η πανεπιστημιακή κοινότητα μοιάζει ανίκανη να στοχαστεί πάνω στον τζιχαντισμό. Η αδυναμία αυτή εξηγείται πρώτον από αυτήν την προκλητική πολιτική κατάργησης της έρευνας πάνω στον αραβο-μουσουλμανικό κόσμο, χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της οποίας υπήρξε το κλείσιμο του σχετικού προγράμματος της Ανώτατης Σχολής Πολιτικών Επιστημών (της SciencesPo) τον Δεκέμβριο του 2010, την ίδια στιγμή όπου ο Μοαμέντ Μπουαζιζί (Mohamed Bouazizi) γινόταν παρανάλωμα του πυρός στο Σιντί Μπουζίντ της Τυνησίας[1]. Εξαλείφονται έτσι ολόκληρα γνωστικά πεδία και ιδιαίτερα η δυνατότητα των νέων ερευνητών να διαβάζουν στο αραβικό πρωτότυπο τα κείμενα της σαλαφιστικής και τζιχαντιστικής προπαγάνδας. Όμως, η αδυναμία ερμηνευτικής ανάλυσης που προαναφέραμε, εξηγείται επίσης, από μια ιδεολογικού τύπου απαγόρευση: μεταξύ της σφύρας της «ριζοσπαστικοποίησης» και του άκμονος της «ισλαμοφοβίας», έγινε μεμιάς εξαιρετικά δύσκολο να στοχαστεί κανείς πάνω στην πολιτιστική πρόκληση που μας θέτει η τζιχαντιστική τρομοκρατία, ως μάχη στο εσωτερικό του Ισλάμ, τη στιγμή μάλιστα που αυτό το τελευταίο βρίσκεται σε διαδικασία αφομοίωσης από την γαλλική κοινωνία.

«Ριζοσπαστικοποίηση» και «ισλαμοφοβία» είναι δυο λέξεις που προκαλούν σύγχυση στην ανθρωπολογική έρευνα. Η πρώτη μετατρέπει σε κάτι το αφηρημένο ένα φαινόμενο πάνω στο οποίο απαγορεύεται πλέον να στοχαστείς, έστω και με συγκριτικό τρόπο. Από τις Ερυθρές Ταξιαρχίες και την Action Directe ως το Ισλαμικό Κράτος, και από την ομάδα Μπάαντερ-Μάινχοφ ως την ομάδα του Κουλιμπαλί ή του Αμπααούντ, πρόκειται πάντοτε για τον ίδιο «ριζοσπαστισμό», που μέχρι χθες είχε χρώμα κόκκινο, ενώ σήμερα ενδύεται το πράσινο του Ισλάμ. Για ποιον λόγο, λοιπόν, να μελετάμε το φαινόμενο, να καθόμαστε να μαθαίνουμε δύσκολες γλώσσες και να κάνουμε επιτόπια έρευνα στις «σκληρές» γειτονιές όπου ο σαλαφισμός προελαύνει τα τελευταία 30 χρόνια, εφόσον γνωρίζουμε ήδη την απάντηση; Πρόκειται για μια θεωρητική τοποθέτηση που γνωρίζει μια ιδιαίτερη και καταστροφική επιτυχία, καθώς καθησυχάζει το μηντιακο-πολιτικό κατεστημένο, επιτρέποντάς του να εμμένει στις αυτοκτονικές του βεβαιότητες, προϊόν όλες τους της άγνοιας της κοινωνικής πραγματικότητας αλλά και της διανοητική έπαρση που το διακρίνουν. Τούτη η προσπάθεια αποδόμησης της έννοιας του τζιχαντισμού και αντικατάστασής της από την πιο αφηρημένη έννοια της «ριζοσπαστικοποίησης» -επικεφαλής της οποίας είναι ο Ολιβιέ Ρουά (Olivier Roy) με το περίφημο σλόγκαν περί «Ισλαμοποίησης του ριζοσπαστισμού»- οφείλεται στον φόβο της «ισλαμοφοβίας»: Η κριτική ανάλυση του Ισλάμ αποτελεί για τους νέους ιεροεξεταστές haram– «αμαρτία και απαγόρευση». Τρανό παράδειγμα ο αναθεματισμός του Καμέλ Νταούντ (Kamel Daoud) από ένα εξοργισμένο πλήθος ερευνητών -τους οποίους υποστήριξε και ο ίδιος ο πολύς Ολιβιέ Ρουά- με αφορμή την τοποθέτηση του αλγερινού συγγραφέα πάνω στο ζήτημα των σεξουαλικών επιθέσεων στην Κολονία[2].

Η έκθεση που δημοσίευσε προσφάτως ο διευθυντής του γαλλικού Εθνικού Κέντρου Ερευνών (CNRS) υπό τον τίτλο «Έρευνες πάνω στις ριζοσπαστικοποιήσεις» εντάσσεται στην ίδια λογική. Μάταια περιμέναμε, εκ μέρους ενός τέτοιας εμβέλειας επιστημονικού οργανισμού, έναν στοιχειώδη έστω ορισμό των χρησιμοποιούμενων όρων. Η ιδέα περί «ριζοσπαστικοποιήσεων» ανάγεται σε αξίωμα και αποτελεί ταυτόχρονα σημείο αφετηριακό και σημείο κατάληξης μιας σειράς δημοσιεύσεων, οι συντάκτες των οποίων καθόλου δεν κρύβουν τις ιδεολογικές τους καταβολές, όπως φαίνεται αν κάνει κανείς απλώς τον κόπο να ανατρέξει στις βιβλιογραφικές τους αναφορές. Ο Εμίλ Ντυρκέμ, παντελώς απών από μια γαλλική κοινωνιολογική έρευνα της οποίας υπήρξε, ωστόσο, ο ιδρυτής, αναγνώριζε ως απαραίτητο χαρακτηριστικό μιας επιστημονικής μεθόδου την ικανότητά της να διακρίνει τις χρησιμοποιούμενες έννοιες από τις «προ-ιδέες (prénotions). Χαρακτηρίζει δε αυτές τις τελευταίες ως «χονδροειδή είδη εννοιών», που καμώνονται πως διαυγάζουν τα κοινωνικά φαινόμενα, αλλά στην πραγματικότητα τα συσκοτίζουν, καθώς αποτελούν, αποκλειστικά, προϊόντα γνώμης και όχι καρπό επιστημονικής έρευνας. Επομένως, η μέχρις εξαντλήσεως χρήση της ιδέας περί «ριζοσπαστικοποιήσεων» (με τη χρήση πληθυντικού να ενισχύει τον εσκεμμένα αφηρημένο χαρακτήρα της έννοιας) είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα χρήσης των «προ-ιδεών» για τις οποίες μιλούσε ο Ντυρκέμ, από εκείνους μάλιστα που αποτελούν τους ανάξιους και μακρινούς κληρονόμους της σκέψης του.

Η συγκεκριμένη δε προ-ιδέα προέρχεται από την Αμερική. Χρησιμοποιήθηκε ευρέως μετά την τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001 από αυτούς που πίστευαν πως μας βοηθά να φωτίσουμε τις διαδοχικές ρήξεις ενός «ριζοσπαστικοποιημένου» ατόμου με τις κανονικότητες της κυρίαρχης κοινωνικότητας. Οι αναλύσεις αυτές εκκινούν από το ίδιο βασικό φιλελεύθερο αξίωμα: Το ανθρώπινο ον είναι ένα ον αφηρημένο, χωρίς ιδιότητες, ένα άτομο «αποδεσμευμένο» από κάθε παρελθόν και οποιονδήποτε κοινωνικό δεσμό. Το αρχικό επιστημονικό ερώτημα έχει τη σφραγίδα της αμερικάνικης ρασιοναλιστικής παράδοσης: Για ποιον λόγο ένα τέτοιο άτομο αποφασίζει να σκοτώσει και να σκοτωθεί; Δεν επιθυμεί, άραγε, να ζήσει το αμερικανικό όνειρο; Η αναζήτηση μιας απάντησης εναποτίθεται ευθύς εξαρχής σε μια βιογραφικού τύπου ανάλυση του μελετούμενου ατόμου. Υποθέτουμε ότι βίωσε μια αρχική ρήξη (εξευτελισμός, ρατσισμός, απόρριψη κ.ο.κ.) η οποία και πυροδότησε την «ριζοσπαστικοποίηση» και τον συνεπακόλουθο εκτροχιασμό του. Η εξέγερση, λοιπόν, μοιάζει, κατά κάποιον τρόπο, ν’ ανέμενε από καιρό την ιδεολογική της διαμόρφωση.

Για να λύσει το αίνιγμα, η ανάλυση στρέφεται προς τον ρόλο της «προσφοράς». Και στο σημείο ακριβώς αυτό συναντώνται τα αξιώματα του κοινωνιολογικού μεθοδολογικού ατομικισμού[3] με τα αρχεία υπόπτων της αστυνομίας. Πράγματι, την εν λόγω «προσφορά» φαίνεται ν’ αντιπροσωπεύουν περίπλοκοι «πυρήνες στρατολόγησης» καθοδηγούμενοι από «χαρισματικούς ηγέτες» των οποίων η ικανότητα βασίζεται σ’ ένα επιδέξιο παιχνίδι θρησκευτικών παρακινήσεων, πολιτικών αναλύσεων και υποσχέσεων για έναν μεταθανάτιο Παράδεισο. Εντασσόμενο ξανά σε ένα σύνολο, το άτομο υιοθετεί σταδιακά τους τρόπους σκέψης και δράσης που του προτείνονται, ώσπου, τελικά, είναι έτοιμο να περάσει στην πράξη. Έχει, με άλλα λόγια, «ριζοσπαστικοποιηθεί». Η συχνή χρήση όρων όπως «αιρετική εκτροπή» ή «θρησκευτικός προσηλυτισμός» (ακόμα και στις περιπτώσεις που το εν λόγω άτομο είναι ήδη μουσουλμάνος) εγγράφει το φαινόμενο σε μια συνεχή παράλογη ακολουθία, συνδέοντας έτσι τον Αμπααούντ με τον «πλανητικό Μεσσία» Ζιλμπέρ Μπουρντέν[4]. Κι έτσι τα εύσημα όλων των ερευνών που προωθούνται από τις αμερικάνικες αρχές, φαίνεται να πηγαίνουν στα think tanks της Ουάσινγκτον, κανένα μέλος των οποίων δεν γνωρίζει γρι αραβικά, ούτε έχει συναντήσει ποτέ στη ζωή του πραγματικούς σαλαφιστές.

Από την αντίπερα ακτή του Ατλαντικού λοιπόν ορμώμενο το περίφημο ζεύγος «ριζοσπαστικοποίηση-ισλαμοφοβία» υιοθετήθηκε βιαστικά από ένα κομμάτι της γαλλικής πανεπιστημιακής έρευνας γενικών καθηκόντων, η οποία επίσης αγνοεί την αραβική γλώσσα. Έτσι καθίσταται αδύνατον να στοχαστεί κανείς πάνω στους τρόπους με τους οποίους ο τζιχαντισμός ωφελείται από τη σαλαφιστική δυναμική που διαμορφώθηκε στην Μέση Ανατολή και συνιστά αξιακή ρήξη με τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Η επίκληση της «ισλαμοφοβίας» απλώς ενδυναμώνει τούτο τον διανοητικό εγκλεισμό: στόχος της είναι, βασικά, να αμφισβητήσει την «λευκή νεο-αποικιοκρατική» κουλτούρα και τις σχέσεις της με τον Άλλο την οποία θεωρεί πηγή ενός υποτιθέμενου ριζοσπαστισμού- χωρίς να εξετάζει, ταυτοχρόνως, τον ιδεολογικό ρόλο του ίδιου του Ισλάμ. Συμπληρώνει, έτσι, κατά παράδοξο τρόπο, την προσπάθεια αποδόμησης του δημοκρατικού πολιτεύματος (République) από πλευράς σαλαφιστών, βαδίζοντας χέρι-χέρι με τους Indigènes de la République[5], υπό τις ευλογίες των τσαρλατάνων των «μεταποικιοκρατικών σπουδών» -άλλης μιας ιδεολογικής απάτης που, αφού πρώτα καθαίμαξε τα αμερικανικά πανεπιστήμια μετατρέποντας την άγνοια σε αρετή, έρχεται τώρα να μολύνει την Ευρώπη.

Ποια είναι λοιπόν η εναλλακτική απέναντι στην πρόκληση του τζιχαντισμού που έσπειρε τον τρόμο στη Γαλλία; Πρώτη προτεραιότητα είναι η σοβαρή επανέναρξη της μελέτης του αραβικού κόσμου και της αραβικής γλώσσας. Τα ημίμετρα που φαίνεται να λαμβάνει το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο μόλις εξήγγειλε την δημιουργία κάποιων θέσεων με αντικείμενο την «ανάλυση των ριζοσπαστικοποιήσεων» (κυριαρχεί, απ’ ό,τι φαίνεται, κι εκεί η ιδεολογία που εδώ καταγγέλουμε!) και τις «σπάνιες γλώσσες» (υπόψιν ότι τα αραβικά έχουν εκατομμύρια ομιλητές!) συνιστούν επιφανειακή και πρόχειρη αντιμετώπιση του προβλήματος. Όμως και μόνο διαβάζοντας τα κείμενα και πραγματοποιώντας έρευνες πεδίου μιλώντας τις τοπικές γλώσσες, μπορούμε να διαυγάσουμε τα γεγονότα των περασμένων δεκαετιών, να κατανοήσουμε με ποιον τρόπο εξελίχθηκαν οι διάφορες μεταλλάξεις του τζιχαντισμού, από την αμερικανο-σαουδική κήρυξη της τζιχάντ κατά την σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν το 1979 ως την διακήρυξη ίδρυσης του χαλιφάτου του Ισλαμικού Κράτους στη Μοσούλη το 2014, καθώς και ποιες οι σχέσεις του τζιχαντισμού αυτού, καταρχήν με το Ισλάμ στη Γαλλία και κατόπιν με το γαλλικό Ισλάμ. Μόνον έτσι θα επισημανθούν οι αρμοί αυτών των εξελίξεων, όπως το 2005 όταν ο Αμπού Μουσάμπ αλ-Σουρί δημοσίευσε το «Κάλεσμα σε παγκόσμια ισλαμική αντίσταση» στο οποίο η Ευρώπη, ως μαλακό υπογάστριο της Δύσης, ανακηρύσσεται σε κατεξοχήν στόχο της παγκόσμιας τζιχάντ. Το φθινόπωρο της ίδιας χρονιάς, η σημαντική συμμετοχή παιδιών μουσουλμάνων μεταναστών στα μεγάλα επεισόδια που έλαβαν χώρα στα προάστια επέτρεψε την ανάδυση μιας μικρής -πλην όμως ορατής και δραστήριας- μειοψηφίας σαλαφιστών που κηρύττει την αποδοκιμασία (al baraa) των αξιών της «άπιστης» Δύσης και την αποκλειστική πίστη (al wala) στους πιο συντηρητικούς σαουδάραβες ουλεμάδες. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε ν’ αναλύσουμε τους τρόπους με τους οποίους συντελέστηκε η μετάβαση από αυτού του είδους τον σαλαφισμό στην αιματηρή τζιχάντ, η οποία εφαρμόζει στην πράξη τη ρητή διαταγή που θεωρεί «θεμιτό» (halal) το αίμα των αποστατών, των απίστων και των Εβραίων.

Από τη στιγμή, λοιπόν, που θα έχουμε ως στόχο τα παραπάνω, κάθε τομέας έρευνας μπορεί να προσφέρει, με την  προϋπόθεση, βεβαίως, ν’ ανατρέχει στις αρχικές πηγές κι όχι ν’ αναμασά τα λήμματα της Βικιπέδια και τα άρθρα των εφημερίδων. Οι μελετητές των ανατολικών πολιτισμών, του Μεσαίωνα, της νεώτερης ιστορίας, οι κοινωνιολόγοι, οι ψυχολόγοι και οι γιατροί, οι ιστορικοί, οι ανθρωπολόγοι, αλλά και οι ειδικοί της πληροφορικής έχουν μπροστά τους ένα γιγαντιαίο έργο, που δεν αφορά αποκλειστικά τη μελέτη των εχθρών της κοινωνίας που αιματοκύλησαν τη Γαλλία, αλλά και την μελέτη της ίδιας της κοινωνίας της οποίας τα ελαττώματα επέτρεψαν σ’ αυτούς να παρεισφρήσουν και να απλώσουν τις ρίζες τους. Ώρα επιτέλους να ξεμπερδεύουμε με την παροιμιώδη αυτήν άγνοια που μολύνει τα πνεύματα και παίζει το παιχνίδι του Ισλαμικού Κράτους.

* Αναδημοσίευση από το Gilles Kepel, «“Radicalisations” et “islamophobie”: le roi est nu», εφημερίδα Libération, 14/3/2016.

[1] Σ.τ.μ.: Ο Μοαμέντ (Ταρέκ) Μπουαζιζί ήταν ο τυνήσιος πλανόδιος πωλητής που αποπειράθηκε ν’ αυτοκτονήσει αυτοπυρπολούμενος δημόσια μετά από επανειλημμένη κατάσχεση του κάρου και της ζυγαριάς του από τις αστυνομικές αρχές του Σιντί Μπουαζίντ στις 17 Δεκεμβρίου του 2010. Ο Μπουαζιζί υπέκυψε στα τραύματά του δύο εβδομάδες αργότερα. Ωστόσο η υπόθεσή του έλαβε συμβολικό χαρακτήρα κι ως δείγμα της απόγνωσης που γενούσε η βία κι η αυθαιρεσία του καθεστώτος Μπεν Αλί αποτέλεσε τη θρυαλλίδα που οδήγησε στην εξέγερση ενάντια στον δικτάτορα και, στη συνέχεια, στα υπόλοιπα κινήματα της λεγόμενης Αραβικής Άνοιξης.

[2] Σ.τ.μ.: Ο αλγερινός λογοτέχνης Καμέλ Νταούντ σε άρθρο του στην εφημερίδα La Repubblica -που αναδημοσιεύτηκε στη συνέχεια στον Le Monde– υποστήριξε πως το γνωστό περιστατικό της μαζικής σεξουαλικής παρενόχλησης γυναικών από -κατά την πλειοψηφία τους- άραβες άνδρες στην Κολονία υπήρξε δείγμα της «άρρωστης σχέσης που έχει ο αραβικός κόσμος με τη γυναίκα, το σώμα και τη σεξουαλική επιθυμία». Όπως ήταν αναμενόμενο η άποψή του αυτή επέσυρε τη μήνιν μιας σειράς διδακτορικών και μεταδιδακτορικών φοιτητών -μεταξύ των οποίων και κάποιοι καθηγητές- οι οποίοι τον κατήγγειλαν με συλλογικό τους άρθρο στον Le Monde για «ανακύκλωση των πιο ξεπερασμένων οριενταλιστικών κλισέ», «ισλαμοφοβία», «αποικιοκρατικό πατερναλισμό», «αντιανθρωπισμό» και για το ότι παίζει το παιχνίδι του Pegida. Μετά από αυτήν την επίθεση ο Νταούντ -που είναι κυνηγημένος στη χώρα του από φανατικούς ισλαμιστές (καθώς υπάρχει εναντίον του φετφάς από το 2014)- υποστήριξε πως εγκαταλείπει οριστικά την αρθρογραφία, μιας και η κατηγορία περί «ισλαμοφοβίας» χρησιμοποιείται πλέον ως ιεροεξεταστικό εργαλείο. Με ένα γελοίο του άρθρο σχετικά με τη διένεξη ο Ο. Ρουά ουσιαστικά δικαίωσε τους ακαδημαϊκούς αναθεματιστές, υποστηρίζοντας πως ο ματσισμός και το φαινόμενο της σεξουαλικής παενόχλησης υφίστανται παντού στον κόσμο. Το να περιορίζουμε, συνεπώς, τη σχετική συζήτηση στον αραβικό κόσμο είναι δείγμα δυτικού ρατσισμού.

[3] Σ.τ.μ.: Δηλαδή της -φιλελεύθερης κατά βάση- προσέγγισης που αναγνωρίζει μόνο ατομικά αίτια στα εκάστοτε κοινωνικά φαινόμενα και περιστατικά.

[4] Σ.τ.μ.: Απατεώνας, ηγέτης της παραθρησκευτικής σέχτας του Ωμισμού.

[5] Σ.τ.μ.: «Ιθαγενείς της Δημοκρατίας». Οργάνωση που με πρόσχημα τον αντι-αποικιοκρατικό αγώνα, εκφράζει συχνά ρατσιστικό, ομοφοβικό και κομινοταριστικό λόγο.

Posted in Κείμενα | 8 σχόλια